Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διάφορες πληροφορίες για τους Γιαννιώτες κατά τα μέσα του 19ου αι. Και είναι γνωστό ότι οι Γιαννιώτες «υπήρξαν και εισίν επιτηδειότατοι εις το εμπόριον και τας τέχνας προς το κερδίζειν περισσότερον από τους άλλους».

Διακρίνονται ως «φιλόκαλοι, φιλόθρησκοι, ελεήμονες, ευπροσήγοροι και ευτράπελοι». Είναι όμως και «ερασταί των διασκεδάσεων και των συμποσίων μέχρι βαθμού επιμέμπτου». Γι’ αυτές τις διασκεδάσεις, αν και γενικά είναι συντηρητικοί, χωρίς να λογαριάζουν τίποτε «το βαλάντιον εξαντλούσιν»!

Οι διασκεδάσεις τους είναι «πολύωρες και πολυέξοδες». Κάνουν διάφορα συμπόσια πολυέξοδα, βακχικά και παννύχιδα και εν χορώ και εν τυμπάνω. Η Λίμνη και το Νησί, κατά την περίοδο του καλοκαιριού, ξετινάζουν για τα καλά το πορτοφόλι των Γιαννιωτών των κατωτέρων τάξεων.

Αυτά γράφει για τους Γιαννιώτες ο Παναγ. Αραβαντινός κατά τα μέσα με τέλος του 19ου αι.

* * * 

Αλλά και για τις Γιαννιώτισσες «θεωρούνται προτερήματα ικανά, αλλά και ικανά ελαττώματα: ευφυΐα, ευαισθησία, φιλοκαλία και πλείστη όση καθαριότητα εν ταις στολαίς αυτών και εντός των οικιών των, αλλ’ ως επί το πλείστον μικρολόγοι, φιλοκατήγοροι και επιδεικτικαί μέχρις άκρου καλλωπισμού και ματαιότητος εισίν!». Και παραθέτει το δίστιχο:

Τα Γιάννινα χαλάσανε από την περηφάνια

Τι εβάνανε οι Γιαννιώτισσες τα λαχουργιά φουστάνια

Έχουν φυσικά και επίκτητα θέλγητρα, «το κάλλος αυτών ουχί υπάρχει ευκαταφρόνητον, αλλά το αμαρούσι διαφθείρουσαι τους οδόντας και το πρόσωπον αυτών διά της μεγάλης χρήσεως του ψιμυθίου [μακιγιάζ], συνήθεια όπως φαίνεται ότι επικράτησε προ πολλών ετών. Και είναι χαρακτηριστικό ότι κατά το έτος 1686, όπως αναφέρει, οι μοναχοί Δαβίδ, Δαμιανός και Παρθένιος, που εμόναζαν στη Μονή Πατέρων [κάτω από τη Ζίτσα], έστειλαν επιστολή στον «αρχιερατεύοντα» Κλήμεντα και τους προύχοντας της πόλεως των Ιωαννίνων. Ζητούσαν να προνοήσουν και να προσπαθήσουν, να αποτρέπουν «τας γυναίκας των Ιωαννίνων και εκ της χρήσεως του τοιούτου μολύσματος».

* * * 

Οι γυναίκες γενικά ασχολούνται με τα οικιακά. Υπάρχουν βέβαια οι πλύστρες, οι κεντήστρες, οι μοδίστρες, οι λαχανοπώλιδες, τα νέα κορίτσια και οι γυναίκες που εργάζονται ως οικιακοί βοηθοί στα πλουσιόσπιτα, αλλά και οι δασκάλες.

Τα κορίτσια ζουν κυρίως στο σπίτι ασχολούμενα με εργόχειρα και με τις δουλειές του σπιτιού. Αρκετές Γιαννιωτοπούλες φοιτούν στα Παρθεναγωγεία, τα οποία λειτουργούν στα Γιάννινα και διδάσκονται γράμματα και εργόχειρο. Πολλά απ’ αυτά τα κορίτσια μετά την αποφοίτησή τους υπηρέτησαν ως δασκάλες σε διάφορα χωριά του Νομού και αλλού.

Συνήθως μόλις παντρεύονταν σταματούσαν να εργάζονται. Και σήμερα υπάρχουν εργόχειρα κεντημένα -αριστουργήματα- από χρυσοχέρες Γιαννιώτισσες, τα οποία κοσμούν προθήκες μεγάλων Μουσείων, μέχρι που υπάρχουν γιαννιώτικα εργόχειρα (18ου – 19ου αι.) στο Μουσείο Αλβέρτου και Βικτωρίας στο Λονδίνο!

* * * 

Τα κορίτσια δεν κυκλοφορούν εύκολα έξω και σε περιόδους οξύτητας τα πηγαίνουν στην εκκλησία και τα κοινωνούν. Φοβούνται μη τα δουν οι Τούρκοι και τα αρπάξουν. Υπάρχουν και μεγάλες περίοδοι που ο εξισλαμισμός και οι διωγμοί βρίσκονται σε μεγάλη έξαρση.

Για την προστασία των κοριτσιών των Ιωαννίνων και να αποτρέψουν όσο μπορούν τον κίνδυνο του εξισλαμισμού, το 1908 ιδρύεται στα Γιάννινα η «Αδελφότητα Κυριών Ζωοδόχος Πηγή». Είναι σήμερα το γνωστό Μέκκειο Ίδρυμα, όταν δέσποινες Γιαννιώτισσες «εν τη πόλει των ονείρων και των θρύλων συνήλθον εν συναισθήσει του επιδιωκομένου σκοπού όλως ιδιαιτέρως και εν τη Ιερά Μητροπόλει», με σκοπό φαινομενικά φιλανθρωπικόν, αλλά στην πραγματικότητα εθνικό, για να προστατεύσουν τις νεαρές Γιαννιωτοπούλες.

* * * 

Τα κορίτσια γενικά, κάθονται στο σπίτι και δεν πρέπει να τα βλέπουν ξένοι. Πηγαίνουν σε πανηγύρια και σε γάμους, όπως και σε γυναικείες συγκεντρώσεις. Εκεί μπορεί να τα δη κάποιος υποψήφιος γαμπρός ή συγγενείς του και να ξεκινήση ένα συνοικέσιο, όπου πρωταγωνιστικό ρόλο παίζουν οι προξενήτρες, γνωστές από αρχαιοτάτων χρόνων.

Ένα κορίτσι θεωρείται εξαιρετικό, όταν διαθέτη ευγένεια, ωραιότητα και παρθενία. Αυτά εξ άλλου ήταν και τα απαραίτητα στοιχεία, όταν έψαχναν για την μέλλουσα για τον Βυζαντινό αυτοκράτορα σύζυγο.

Γι’ αυτόν μεγάλη σημασία έδιναν στην ωραιότητα με απαραίτητο όρο την παρθενία, όρος που παρέμεινε καθ’ όλους τους αιώνες και ενέπνευσε τόσους μύθους και τόσες διηγήσεις και μυθιστορήματα.

* * * 

Σχετικό είναι και κείμενο στα Αρχεία της Μητροπόλεως Ιωαννίνων, όπου φυλάσσεται «Κώδιξ εν ώ καταχωρίζονται τα της πόλεως Ιωαννίνων προικοσύμφωνα και Διαθήκαι».

Πρόκειται για την εξαετή θυγατέρα του Γιαννιώτη γιατρού Μολυβαδά. Το κοριτσάκι έπαιζε και βρέθηκε μπλεγμένο στο κιγκλίδωμα του παραθύρου του σπιτιού του, με αποτέλεσμα να διαρραγή ο παρθενικός του υμήν. Για την εξασφάλιση της κόρης του και για την τιμιότητά της -όταν θα μεγάλωνε- ο γιατρός πατέρας κατέθεσε πιστοποιητικό για τον παρθενικό της υμένα, το οποίο και καταχωρίστηκε στον Κώδικα Έτος 1884.

(Η οικία Μολυβαδά ήταν το παλαιό Γυμνάσιο Θηλέων -το μοναδικό τότε στο Νομό- από το οποίο πέρασαν εκατοντάδες μαθήτριες. Μέχρι που στέγαζε 800 κορίτσια! Αντιλαμβάνεται κανείς περί τίνος οικία επρόκειτο. Η οικία κατεδαφίστηκε και τώρα εκεί είναι το ΙΚΑ).