Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, στις αρχές του 19ου αιώνα πραγματοποιήθηκε στην Ήπειρο μία από τις πρώτες καταγεγραμμένες προσπάθειες αεροστατικής πτήσης στον ελλαδικό χώρο. Η πρωτοβουλία αποδίδεται σε έναν Ηπειρώτη τεχνίτη και λόγιο, γνωστό στις πηγές ως Μπαχώμη ή Παχώμη. Ωστόσο, οι πληροφορίες σχετικά με την καταγωγή και την ιδιότητά του δεν είναι απολύτως σαφείς, καθώς ορισμένοι ερευνητές τον θεωρούν Συρρακιώτη, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι καταγόταν από τους Καλαρρύτες. Αντίστοιχα, έχουν διατυπωθεί διαφορετικές απόψεις ως προς το επάγγελμά του, με κάποιες πηγές να τον παρουσιάζουν ως χρυσοχόο και άλλες ως ιατρό με σπουδές στην Ιταλία.

Η απόπειρα συνδέεται με το έντονο ενδιαφέρον που επέδειξε ο Αλή Πασάς για τις τεχνολογικές και επιστημονικές εξελίξεις της εποχής. Εντυπωσιασμένος από τη χρήση αερόστατων στην Ευρώπη, και ιδιαίτερα από τις εφαρμογές τους κατά τους Ναπολεόντειους πολέμους, φέρεται να ενθάρρυνε την πραγματοποίηση μιας αντίστοιχης επίδειξης στην περιοχή των Ιωαννίνων. Σύμφωνα με ορισμένες αφηγήσεις, η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε το 1803 σε χώρο που αντιστοιχεί περίπου στη σημερινή περιοχή του αεροδρομίου της πόλης, ενώ άλλες πηγές τοποθετούν το γεγονός στην πλατεία των Καλαρρυτών.

Η προετοιμασία της αεροστατικής συσκευής προσέλκυσε το ενδιαφέρον μεγάλου αριθμού κατοίκων, οι οποίοι συγκεντρώθηκαν για να παρακολουθήσουν το πρωτόγνωρο θέαμα. Ο Παχώμης, έχοντας συγκεντρώσει τα απαραίτητα υλικά και με τη βοήθεια συγχωριανών του, επιχείρησε να γεμίσει και να ανυψώσει το αερόστατο. Παρά τις επίμονες προσπάθειες, η διαδικασία αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολη. Η έλλειψη εμπειρίας, οι τεχνικές αδυναμίες και οι δυσκολίες συντονισμού των βοηθών επηρέασαν αρνητικά την εξέλιξη της δοκιμής.

Κατά τη διάρκεια της προσπάθειας, η σφαίρα άρχισε να γεμίζει με θερμό αέρα, όμως μια απρόβλεπτη μεταβολή των καιρικών συνθηκών και συγκεκριμένα μια ισχυρή ριπή ανέμου προκάλεσε αστάθεια στην κατασκευή. Παρά τις προσπάθειες των παρευρισκομένων να ελέγξουν την κατάσταση, το αερόστατο μετακινήθηκε ανεξέλεγκτα προς την πηγή της φωτιάς που χρησιμοποιούνταν για τη θέρμανση του αέρα. Ως αποτέλεσμα, το ύφασμα άρπαξε φωτιά και καταστράφηκε προτού κατορθώσει να ανυψωθεί.

Η αποτυχία της δοκιμής δεν μείωσε το ενδιαφέρον που προκάλεσε το εγχείρημα. Αντιθέτως, το γεγονός έμεινε ζωντανό στη συλλογική μνήμη της εποχής και αποτέλεσε αντικείμενο σχολιασμού και σατιρικής κριτικής. Η βασική και ουσιαστικά μοναδική γνωστή πηγή για το περιστατικό αποτελεί το σατιρικό ποίημα 150 στίχων με τίτλο «Η εν Ιωαννίνοις περί το 1803 Αεροστατική Σφαίρα». Η πατρότητα του έργου δεν έχει εξακριβωθεί με βεβαιότητα. Ωστόσο, λόγω του ύφους, της γλωσσικής μορφής, της σατιρικής διάθεσης και της σύνδεσης του περιεχομένου με τον πνευματικό κύκλο των Ιωαννίνων της εποχής, αρκετοί μελετητές θεωρούν πιθανό να σχετίζεται είτε με τον Ιωάννη Βηλαρά είτε ακόμη και με τον Αθανάσιο Ψαλίδα. Στο ποίημα περιγράφονται με χιουμοριστικό τρόπο τόσο οι προετοιμασίες όσο και η τελική αποτυχία του εγχειρήματος, με ιδιαίτερη έμφαση στην αδεξιότητα των βοηθών και στην αναστάτωση που προκλήθηκε όταν το αερόστατο τυλίχθηκε στις φλόγες.

Παρά τη σατιρική αντιμετώπιση του περιστατικού, η συγκεκριμένη προσπάθεια αποτελεί σημαντική ένδειξη της διάδοσης των επιστημονικών και τεχνολογικών ιδεών στον ελληνικό χώρο κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο. Η αυλή του Αλή Πασά λειτουργούσε ως κέντρο πνευματικών αναζητήσεων και επαφής με τις ευρωπαϊκές εξελίξεις, ενώ εύπορες κοινότητες της Ηπείρου, όπως το Συρράκο και οι Καλαρρύτες, διέθεταν αξιόλογο μορφωτικό επίπεδο, εμπορικές διασυνδέσεις και πρόσβαση σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες της Δυτικής Ευρώπης. Περιηγητές της εποχής, όπως ο Pouqueville και ο Leake, καταγράφουν την οικονομική ανάπτυξη και την πνευματική άνθηση των περιοχών αυτών, γεγονός που εξηγεί την εμφάνιση πρωτοβουλιών οι οποίες επιδίωκαν τη μεταφορά και εφαρμογή νέων τεχνολογικών γνώσεων στον ελληνικό χώρο.

Επομένως, ανεξάρτητα από την αποτυχία της αεροστατικής επίδειξης, το εγχείρημα του Παχώμη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας ορισμένων Ηπειρωτών λογίων και τεχνιτών να παρακολουθήσουν τις επιστημονικές εξελίξεις της Ευρώπης και να τις εισαγάγουν στην τοπική κοινωνία, συμβάλλοντας στην καλλιέργεια ενός πνεύματος καινοτομίας και εκσυγχρονισμού πριν από την Ελληνική Επανάσταση.

Παναγιώτης Γεωργούλας