Η παγίδα του Θουκυδίδη…

 Συνομιλώντας με τον Αμερικανό πρόεδρο Donald Trump, ο Κινέζος πρόεδρος Xi Jinping τού επισήμανε πως αποτελεί πρόκληση για τις δύο χώρες τους να αποφύγουν «την παγίδα του Θουκυδίδη». Το γεγονός αυτό προκάλεσε γενική πολιτική έκπληξη - και κυρίως, υποθέτω, στους Έλληνες πολιτικούς, η μεγάλη πλειοψηφία των οποίων αγνοεί την «παγίδα» για την οποία μίλησε ο κινέζος πρόεδρος, αλλά ακόμη και την ίδια την Ιστορία του Thucydides. Στο πρώτο βιβλίο των «Ιστοριών» του, ο Θουκυδίδης επισημαίνει τη σοβαρότητα του Πελοποννησιακού Πολέμου και, γι’ αυτό, «τας αιτίας προύγραψα και τας διαφοράς, του μη ζητήσαι τινά ποτέ εξ ότου τοσούτος πόλεμος τοις Έλλησι κατέστη». Και εξηγεί: «Την μεν γαρ αληθεστάτην πρόφασιν, αφανεστάτην δε λόγω (που δεν ομολογείται όμως), τους Αθηναίους ηγούμαι μεγάλους γιγνομένους και φόβου παρέχοντας τοις Λακεδαιμονίοις αναγκάσαι ες το πολεμείν».

Του είπε δηλαδή ότι η δύναμη των Αθηναίων γινόταν όλο και πιο μεγάλη, πράγμα που φόβισε τους Σπαρτιάτες και τους ανάγκασε να πολεμήσουν. Το γεγονός αυτό —ήθελε να του πει— οδηγεί στο ιστορικό συμπέρασμα πως, όταν μιας εδραιωμένης ηγεμονίας απειλείται η κυριαρχία από μια ανερχόμενη δύναμη, τότε δημιουργούνται οι ανάλογες εντάσεις που οδηγούν σε πόλεμο.

Ο Θουκυδίδης, ως αναμορφωτής της Ιστορίας, όπως τον αποκαλεί ο Donald Kagan, που θεωρείται παγκοσμίως ο πιο έγκυρος σύγχρονος μελετητής της ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου, αναλύει διεξοδικά τα αίτια τα οποία προκάλεσαν τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Τα αίτια ήταν, όπως άλλωστε και σε κάθε πόλεμο, οικονομικά. Η Αθήνα, ιδιαίτερα μετά τα Μηδικά, είχε κυριαρχήσει σε μεγάλο μέρος της Ανατολής και είχε αρχίσει να έχει βλέψεις και προς τη Δύση, πράγμα που την έφερνε σε οικονομική σύγκρουση με τη γειτονική —και ισχυρή ναυτική δύναμη— Κόρινθο, σύμμαχο της Σπάρτης και επίλεκτο μέλος της Πελοποννησιακής Συμμαχίας.

Σ’ αυτά τα αίτια πρέπει να προσθέσουμε και την πολιτειακή διαφορά ανάμεσα στην ολιγαρχική Σπάρτη και στη δημοκρατική Αθήνα. Έπρεπε όμως να δοθούν για την έναρξη του Πολέμου και οι ανάλογες αφορμές. Και αυτές δεν άργησε να τις ανακαλύψει ο Θουκυδίδης και να τις περιγράψει αναλυτικά και αντικειμενικά στο έργο του.

Πρώτη αφορμή η Κέρκυρα, που ήταν αποικία της Κορίνθου, βρέθηκε όμως σε πόλεμο με την Κόρινθο και ζήτησε τη βοήθεια των Αθηναίων. Δεύτερη αφορμή η Ποτίδαια, που ήταν αποικία της Κορίνθου αλλά μέλος της Αθηναϊκής Συμμαχίας, από την οποία αποστάτησε, και ζήτησε τη βοήθεια της Κορίνθου. Τρίτη αφορμή τα Μέγαρα, μέλος της Πελοποννησιακής Συμμαχίας, τα οποία, με το «Μεγαρικό Ψήφισμα», οι Αθηναίοι είχαν αποκλείσει από όλα τα λιμάνια που ανήκαν στη Συμμαχία τους.

Αυτό το κάνει ο Θουκυδίδης, γιατί είχε συνειδητοποιήσει —και μας το τονίζει άλλωστε από την αρχή— πως «όσοι θα θελήσουν να γνωρίσουν με ακρίβεια αυτά που έγιναν και εκείνα που, σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση, θα γίνουν κάποτε ξανά ίδια ή παρόμοια, αυτοί να κρίνουν το έργο μου ωφέλιμο και αυτό θα μου είναι αρκετό». Και γι’ αυτό ο ίδιος αποφαίνεται πως το έργο του «κτήμα τε ες αεί μάλλον ή αγώνισμα ες το παραχρήμα ακούειν ξύγκειται». Είναι δηλαδή απόκτημα παντοτινό και όχι ανάγνωσμα προσωρινό που ακούγεται ευχάριστα. Και σ’ αυτό δεν έπεσε έξω.

Κάνει δε και τις ανάλογες προειδοποιήσεις προς τους μεταγενέστερους. Συγκεκριμένα: Στο Γ’ βιβλίο των «Ιστοριών» του, με αφορμή τα Κερκυραϊκά, τονίζει ότι: «επέπεσε πολλά και χαλεπά, κατά στάσιν, ταις πόλεσιν, γιγνόμενα και αεί εσόμενα… ως αν έκασται αι μεταβολαί των ξυντυχιών εφιστώνται» (= που οφείλονται, κάθε φορά, στην αλλαγή των καταστάσεων).

Στέλνει δε και το ανάλογο μήνυμα, που έχει σχέση με τα αγαθά της ειρήνης και τις συνέπειες του πολέμου: «Εν μεν γαρ ειρήνη και αγαθοίς πράγμασιν αι τε πόλεις και οι ιδιώται αμείνους τας γνώμας έχουσι διά το μη εις ακουσίους ανάγκας πίπτειν· ο δε πόλεμος, υφελών την ευπορίαν του καθ’ ημέραν βίου, βίαιος διδάσκαλος και προς τα παρόντα τας οργάς των πολλών ομοιοί».

Με βάση τα μηνύματα αυτά του Θουκυδίδη, ο πρόεδρος της Κίνας στέλνει προς τον Τράμπ το δικό του μήνυμα: να μην πέσουμε στην «παγίδα» και παρασυρθούμε από αλαζονικές συμπεριφορές, γιατί τότε η σύγκρουση θα είναι αναπόφευκτη, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Αυτά τα μηνύματα έχουν γίνει κατανοητά σε ολόκληρο τον κόσμο και γι’ αυτό ο Θουκυδίδης διδάσκεται σε όλα τα Πανεπιστήμια, σε πολιτικές και στρατιωτικές σχολές, γιατί βοηθά στην κατανόηση σημαντικών γεγονότων, στην ανάληψη των αναγκαίων ενεργειών και στην αποφυγή τυχόν ολέθριων αποφάσεων.

Αυτό στην πατρίδα μας το κατανόησε ο Ελευθέριος Βενιζέλος, που διάβασε και μετέφρασε ολόκληρο τον Θουκυδίδη. Θυμάμαι πως, ως φοιτητές, όταν συναντούσαμε δύσκολα σημεία του Θουκυδίδη, στη μετάφραση του Βενιζέλου καταφεύγαμε, γιατί ο Θουκυδίδης ήταν μεν ιστορικός, αλλά τα διαχρονικά του μηνύματα είναι καθαρά πολιτικά.

Από τους άλλους πολιτικούς, από όσα ξέρω, και ο Ηλίας Ηλιού τον διάβασε, τον κατανόησε και μας έστειλε, με το βιβλίο του «Το μήνυμα του Θουκυδίδη», το δικό του μήνυμα, το οποίο θα συνιστούσα να διαβάσουν όσοι πράγματι είναι —ή και όσοι παριστάνουν ότι είναι— αριστεροί, γιατί έχουν πολλά να διδαχτούν, αφού, συμπερασματικά, σ’ αυτούς απευθύνεται.