Ο Ακάθιστος Ύμνος

Ο ΑΚΑΘΙΣΤΟΣ ΥΜΝΟΣ, είναι ίσως το λαμπρότερο δημιούργημα της βυζαντινής υμνογραφίας. Για δεκατρείς και περισσότερο αιώνες ο ύμνος αυτός εξακολουθεί να ψάλλεται στους ναούς της ελληνικής Ορθοδοξίας και να γεμίζει τις καρδιές των πιστών με ευφροσύνη και κατάνυξη. 

* * * 

Ο αείμνηστος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης Θεοχάρης Ε. Δετοράκης (πέθανε το 2023) σ’ ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του μεταξύ άλλων, αναφέρει: Εγκώμιο και δοξολογία και ικεσία μαζί στη Μητέρα του Θεού, την ιερότερη και δημοφιλέστερη μορφή του χριστιανικού εορτολογίου, Ακάθιστος Ύμνος ηχεί μέσα στην ευωδιαστή ατμόσφαιρα του ελληνικού ανοιξιάτικου δειλινού ως νότα ψυχικής ευφροσύνης και ανακουφίζει το πένθιμο και αυστηρό κλίμα των ακολουθιών της Μ. Τεσσαρακοστής.

Είπαν ότι η μόνη αληθινή ποίηση είναι η θρησκευτική. Αν αυτό είναι αλήθεια, τότε ο Ακάθιστος Ύμνος είναι η ωραιότερη απόδειξη. 

Είναι ένα αληθινό ποίημα, στο οποίο συνυπάρχουν όλα τα στοιχεία της μεγάλης τέχνης, δύναμη στην έκφραση, τόλμη στις παρομοιώσεις, τέλεια στιχουργική αρμονία και, πάνω απ’ όλα, μία σπάνια ποιητική σύλληψη. 

Έχουμε ένα τέλειο ποιητικό δημιούργημα, στο οποίο η χάρη και η αρμονία της μορφής συναγωνίζονται την ειλικρίνεια του αισθήματος και το ύψος του θρησκευτικού ενθουσιασμού. 

Οι ιστορικοί και οι κριτικοί της λογοτεχνίας αναγνωρίζουν ομόφωνα στο ποίημα τούτο μια από τις καλύτερες εκφράσεις της ποιητικής τέχνης.

Ειδολογικώς ο Ακάθιστος είναι ένα κοντάκιο με αλφαβητική ακροστιχίδα(Α-Ω). 

Το κοντάκιο ως υμνογραφικό είδος έχει τυπική μορφολογία. Αποτελείται από ένα ή και περισσότερα προοίμια, και από μία σειρά στροφών που ονομάζονται οίκοι.

Οι πρώτοι 12 οίκοι αναφέρονται στην επίγεια παρουσία του Χριστού. Στο θεματικό αυτό πλαίσιο του πρώτου μέρους περιλαμβάνονται κατά σειρά τα εξής θέματα, όπως τα ιστορεί ο Ευαγγελιστής Λουκάς: Ευαγγελισμός, η απορία της Παρθένου που κυοφορεί «υπέρ φύσιν», η διαβεβαίωση του αγγέλου για την υπερούσια θεϊκή προστασία της κόρης, η επίσκεψη της Μαρίας στη συγγενή της Ελισάβετ, η ανησυχία του γέροντα Ιωσήφ, η προσκύνηση των ποιμένων και των μάγων, η φυγή στην Αίγυπτο και η Υπαπαντή του Χριστού. 

Τα θέματα αυτά είναι σαφώς συγγενέστερα προς τη γέννηση του Χριστού παρά προς τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. 

Αυτό θεωρείται ισχυρή ένδειξη ότι ο Ακάθιστος συνετέθη ίσως σε εποχή κοινού εορτασμού του Ευαγγελισμού και της γέννησης του Χριστού. 

Πέρα, όμως, από το ιστορικό και το θεολογικό του περιεχόμενο, εκείνο το στοιχείο που συγκινεί και διεγείρει το θρησκευτικό συναίσθημα είναι το ενθουσιώδες ποιητικό εγκώμιο της Θεοτόκου, που υψώνεται κατ’ αναβαθμούς με τους επάλληλους χαιρετισμούς. Δώδεκα «χαίρε» στον κάθε οίκο, σε  έξι ζεύγη στίχων, σε απόλυτη παραλληλία συλλαβών και τόνων, με ένα ακόμη «χαίρε» επιπλέον στο εφύμνιο, δημιουργούν  ένα αίσθημα θρησκευτικού ενθουσιασμού, μια αληθινή μέθη συγκίνησης και κατάνυξης…

…Ο Ύμνος είναι εγκωμιαστικός και ικετευτικός, αλλά καθόλου πολεμικός. Το τροπάριο «Τη Υπερμάχω στρατηγώ...», που ψάλλεται σήμερα ως προοίμιο του Ύμνου, δεν έχει καμιά σχέση με το περιεχόμενο του Ύμνου, όπως έπρεπε να συμβαίνει. 

Είναι μεταγενέστερο δημιούργημα, σύνθεμα του Πατριάρχη Γερμανού Α΄(715-730), και αναφέρεται γενικά και αόριστα στην υπερφυσική προστάτιδα και υπέρμαχο στρατηγό της βασιλεύουσας. 

Τα αρχαιότερα και εγκυρότερα χειρόγραφα παρέχουν άλλο προοίμιο, το αυθεντικό, που έχει ως θέμα του τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και συνδέεται αμέσως με τον Ύμνο, που αρχίζει με τον αρχαγγελικό χαιρετισμό στην Παρθένο: «Άγγελος πρωτοστάτης ουρανόθεν επέμφθη, ειπείν τη Θεοτόκω το χαίρε...».

Είναι μάλλον χαρακτηριστικό, ότι το προοίμιο αυτό «Το προσταχθέν μυστικώς λαβών εν γνώσει/εν τη σκηνή του Ιωσήφ σπουδή επέστη/ο ασώματος λέγων τη απειρογάμω...» ψάλλεται και σήμερα στην εορτή του Ευαγγελισμού(25η Μαρτίου), καθώς και το εσπέρας της Παρασκευής της Ε΄ εβδομάδας των νηστειών, όταν ψάλλεται ολόκληρος ο Ύμνος.

Ήταν φυσικό ένα τόσο άξιο ποιητικό έργο να αποδοθεί σε μεγάλο ποιητή. Πολλοί θεωρούν ως ποιητή του Ακάθιστου τον Ρωμανό τον Μελωδό, τον ενδοξότερο υμνογράφο του Βυζαντίου. 

Οι αντιρρήσεις είναι πολλές. Δεν υπάρχει καμία μαρτυρία φιλολογική για μια τέτοια σχέση. 

Σήμερα γνωρίζουμε περισσότερα από 80 κοντάκια του Ρωμανού, δηλαδή ένα αρκετά σημαντικό μέρος της παραγωγής του, που μας επιτρέπει να ξέρουμε τα ουσιώδη γνωρίσματα της τέχνης του, που είναι κυρίως η ανθρωποποιία και ο διάλογος(εσωτερικός και εξωτερικός). Ο Ακάθιστος δεν έχει τα γνωρίσματα αυτά.

Παρά ταύτα είναι πολύ δύσκολο να αποδοθεί ο Ύμνος σε συγκεκριμένο ποιητή. Η έρευνα κινείται σε ευρύτατο χρονικό πλαίσιο, από τον Ρωμανό ως τον Φώτιο, αλλά το πρόβλημα της πατρότητος του Ακάθιστου παραμένει ακόμη άλυτο….