Από τα Βόρεια Τζουμέρκα στης Καισαριανής τον τοίχο…

 Η ιστορική πορεία των Δημήτρη Κοσμά και Κώστα Τσίρκα, με καταγωγή από το Μιχαλίτσι και τα Πράμαντα αντίστοιχα, εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο των πολιτικών διώξεων και της καταστολής που χαρακτήρισαν την Ελλάδα του Μεσοπολέμου και της Κατοχής. Οι δύο αυτοί αγωνιστές από τα Βόρεια Τζουμέρκα συνδέθηκαν με το εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα της εποχής τους και κατέληξαν να εκτελεστούν στην Καισαριανή, σε ηλικία 31 και 38 ετών αντίστοιχα.

Ο Δημήτρης Κοσμάς γεννήθηκε το 1913 στο Μιχαλίτσι Ιωαννίνων, σε οικογένεια λαϊκής καταγωγής, με πατέρα οικοδόμο που μοχθούσε καθημερινά για τη συντήρηση της οικογένειας. Από νεαρή ηλικία διακρίθηκε για τον ήπιο και σεμνό χαρακτήρα του. Μετά την ολοκλήρωση της στοιχειώδους και μέσης εκπαίδευσης, εισήχθη το 1926 στο Πεντατάξιο Διδασκαλείο Ιωαννίνων, προετοιμαζόμενος για το επάγγελμα του δασκάλου. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του ήρθε σε επαφή με τη μαρξιστική-λενινιστική θεωρία και εντάχθηκε αρχικά στην Οργάνωση Κομμουνιστικής Νεολαίας Ελλάδας και στη συνέχεια στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας.

Παρά την επιτυχή αποφοίτησή του, οι πολιτικές του πεποιθήσεις αποτέλεσαν εμπόδιο στον επαγγελματικό του διορισμό, καθώς οι μηχανισμοί κρατικής ασφάλειας δεν επέτρεπαν την πρόσληψη πολιτικά «ύποπτων» προσώπων στη δημόσια εκπαίδευση. Υπό αυτές τις συνθήκες, αποφάσισε να ολοκληρώσει και τον κύκλο του Γυμνασίου με στόχο την εισαγωγή του στη Νομική Σχολή Αθηνών. Το 1935 εγγράφηκε στη Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων, όπου ανέπτυξε έντονη μαθητική και πολιτική δράση. Τον Μάρτιο του 1936, σε συνεννόηση με την τοπική κομματική οργάνωση, οργανώθηκε μαθητική απεργία με αιτήματα εκπαιδευτικού χαρακτήρα.

Μετά την επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου από τον Ιωάννη Μεταξά, συνελήφθη στις 10 Αυγούστου 1936, υπέστη βασανιστήρια και φυλακίστηκε. Ακολούθησε η εξορία του στην Ανάφη και, τον Ιούνιο του 1937, η μεταφορά του στις στρατιωτικές φυλακές της Ακροναυπλίας στο Ναύπλιο, οι οποίες είχαν μετατραπεί σε τόπο κράτησης πολιτικών αντιπάλων του καθεστώτος. Το 1942 μεταφέρθηκε στη Λάρισα και, μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας τον Σεπτέμβριο του 1943, στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου, όπου κρατήθηκε έως την εκτέλεσή του στην Καισαριανή το 1944.

Ανάλογη υπήρξε και η διαδρομή του Κώστα Τσίρκα, ο οποίος γεννήθηκε το 1906 στα Πράμαντα Ιωαννίνων. Δάσκαλος στο επάγγελμα, μετατέθηκε το 1930 στη Θεσσαλονίκη, όπου εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας και ανέπτυξε έντονη συνδικαλιστική δράση. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στο εκπαιδευτικό κίνημα, ως πρόεδρος του συλλόγου δασκάλων «Αναγέννησις», εκδότης της ομώνυμης εφημερίδας και μέλος του Αντιδικτατορικού Μετώπου Μακεδονίας.

Συνελήφθη στις 6 Μαΐου 1938 από την Ειδική Ασφάλεια και οδηγήθηκε επίσης στις φυλακές της Ακροναυπλίας. Μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα το 1941, οι κρατούμενοι παραδόθηκαν από τις ελληνικές αρχές στις ιταλικές κατοχικές δυνάμεις, στο πλαίσιο συνεργασίας που υλοποιήθηκε από κρατικούς αξιωματούχους του καθεστώτος. Το 1942 μεταφέρθηκε στη Λάρισα και τον Σεπτέμβριο του 1943 στο Χαϊδάρι, όπου παρέμεινε έως την εκτέλεσή του το 1944 στην Καισαριανή.

*

Οι βιογραφικές αυτές διαδρομές αναδεικνύουν τη συμβολή ανθρώπων από τα Βόρεια Τζουμέρκα στους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες. Από ορεινά χωριά της Ηπείρου έως τον τόπο εκτελέσεων της Καισαριανής, η πορεία τους αποτυπώνει τη σύνδεση της τοπικής κοινωνίας με τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα της περιόδου, καθώς και το βαρύ τίμημα που κατέβαλαν πολλοί νέοι της εποχής για τις ιδεολογικές και πολιτικές τους επιλογές.