Η συμβολή του Νικ. Εφέντη και των γυναικών από τα Τσερίτσανα στην Απελευθέρωση…

Οι σελίδες της ελληνικής ιστορίας λέμε ότι είναι χρυσές. Αλλά, αν διαπεράσεις την απλή χρονογραφική καταγραφή, θα δεις πως είναι ματωμένες. Απλοί άνθρωποι, σαν κι εμάς, ήταν και οι πολεμιστές και οι ήρωες, που είχαν οικογένεια, πεινούσαν, αρρώσταιναν, πονούσαν, βασανίζονταν κι όμως, θυσιάστηκαν για το μεγαλύτερο από τα ιδανικά, την Πατρίδα!

Το 1913 ελευθερώθηκαν τα Γιάννενα από τους Τούρκους. Η Ήπειρος μαζί με τη Μακεδονία και νησιά του Αιγαίου υπέμειναν τον τουρκικό ζυγό εκατό χρόνια περισσότερο από τους άλλους Έλληνες, συνολικά περίπου 500  χρόνια. Από τις 17 Σεπτεμβρίου του 1912, που κηρύχτηκε ο Α΄ Βαλκανικός πόλεμος, ο στόχος της Ελλάδας ήταν η απελευθέρωση της Μακεδονίας και της Ηπείρου. Σ’ αυτόν τον πόλεμο ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία είχαν συνασπιστεί τέσσερες βαλκανικές χώρες: Η Ελλάδα, η Βουλγαρία, η Σερβία και το Μαυροβούνιο. 

Η στρατιά της Ηπείρου με αρχηγό τον Κωνσταντίνο Σαπουντζάκη, από την Πρέβεζα και την Άρτα, με αλλεπάλληλες νίκες, προωθούνταν σιγά - σιγά στη Φιλιππιάδα, όπου συσπειρώθηκαν για πρώτη φορά οι Τούρκοι και στη συνέχεια στο Χάνι του Εμιν Αγά, αφού ο Τουρκικός στρατός υποχώρησε μέχρι το Μπιζάνι. Στο Εμίν Αγά εγκαθίσταται το Στρατηγείο. Από τις 7 Ιανουαρίου την αρχηγία τού Στρατού αναλαμβάνει ο Διάδοχος Κωνσταντίνος, ο οποίος έρχεται νικητής από τη Μακεδονία∙ στις 26 Οκτωβρίου είχε απελευθερώσει τη Θεσσαλονίκη. 

Όμως, παρόλες τις  αλλεπάλληλες επιθέσεις, το Μπιζάνι δεν πέφτει. Είχε οχυρωθεί σύμφωνα με τα σχέδια του Γερμανού στρατιωτικού Φον Γκολτς κατά τέτοιο δαιδαλώδη τρόπο, ώστε να μην είναι δυνατό να εντοπιστούν τα ταχυβόλα του και να καθίσταται άπαρτο. Εθεωρείτο το τρίτο οχυρό της Μεσογείου. 

Από τη δυσχερέστατη θέση στην οποία είχε περιέλθει το ελληνικό Στρατηγείο το έβγαλε ο Νικολάκης Εφέντης. Στον αδιαπέραστο λαβύρινθο από μπετόν, του Μπιζανιού, που φάνταζε σαν τον Μινώταυρο και κατασπάραζε τους Έλληνες μαχητές, ως «μίτος» λειτούργησε ο κρυπτογραφικός χάρτης του αφανούς αυτού ήρωα της Απελευθέρωσης των Ιωαννίνων, του οποίου η πατριωτική και αξιοπρεπής στάση και η θυσία –στη συνέχεια- της δικής του ζωής, αλλά και ολόκληρης της οικογένειάς του, ισοσταθμίζουν την αξία της ελευθερίας του τόπου που πατάμε. Ένας μάρτυρας, κι εκείνος, κεφαλαιώδους σημασίας, σαν τις γυναίκες -τις αφανείς ηρωίδες κάθε αγώνα- τις γυναίκες των Τσεριτσάνων.

Από τα τέλη Οκτωβρίου του 1912 οι Τσεριτσανιώτισσες  στηρίζουν, σε καθημερινή βάση, με τρόφιμα και πολεμοφόδια τους άνδρες των οπλαρχηγών Βράττου, Κοσσυβάκη, Κυπριάδου, Λεοντίου και Μπουχούμη, που φυλάσσουν τοποθεσία-κλειδί για τον αγώνα, αλληλοδιαδόχως, καθώς και τη Διμοιρία Εθνοφρουρών που εγκαθίσταται στα Τσερίτσανα στις αρχές Δεκεμβρίου. 

Οι γυναίκες από τα Τσερίτσιανα, που γνώριζαν σπιθαμή προς σπιθαμή το έδαφος της Ολύτσικας (Τόμαρος), υπέδειξαν στον Διοικητή του σώματος εθελοντών αντισυνταγματάρχη Μαλάμο, την τοποθεσία «Δύο βουνά» ως στρατηγική θέση για να «σαρωθεί» ο Αη-Νικόλας, η Τσούκα και η Μανωλιάσσα.

Στις 23 Ιανουαρίου 1913 ο ουλαμός της 3ης Πυροβολαρχίας, της 2ας μοίρας του ορειβατικού πυροβολικού, υπό την αρχηγία του λοχαγού Λέστου  που έχει αποστολή να βάλει εκ των νότων τις εφεδρείες του εχθρού στα υψώματα της Μανωλιάσσας, φτάνει στα Τσερίτσανα. Για το σκοπό αυτό μεταφέρει τα ταχυβόλα τύπου Δαγκλή-Σνάιντερ, λυόμενα σε 6 κομμάτια, βάρους 667 κιλών το καθένα και μεγίστου βεληνεκούς 6500 μέτρων. Οι γυναίκες έσπευσαν να τους υποδεχθούν με σεμνότητα και σοβαρότητα κουβαλώντας ψωμί φρεσκοψημμένο, τυροκομικά, πίτες, καρδάρια με γαλακτερά, ποτά ντόπια, μαγειρεμένο φαγητό. 

Η ανιδιοτελής προσφορά τους, η εργατικότητα και η αυτοθυσία τους συνεχίστηκαν όταν, ακολουθώντας τον ιερέα Στέφανο Βακάλη, σκάβουν οι ίδιες για να επισκευάσουν το μονοπάτι ως την επιλεγμένη τοποθεσία. Στη συνέχεια «ζαλικώνονται» τα πολεμοφόδια, τα τρόφιμα, τα όπλα και τα εξαρτήματα όπλων για να φτάσουν, κάθιδρες και ματωμένες από τις στουρναρόπετρες, στην τοποθεσία «Δυο Βουνά», μετά από  ανάβαση-Γολγοθά πέντε ωρών πάνω από την άβυσσο. Ήταν χαρούμενες, όμως, που έκαναν το καθήκον τους, το «αναλογούν μερίδιο» μπροστά στον άλλο Γολγοθά που περίμενε τους τελευταίους πολιορκητές του Μπιζανίου, στα ανεμοδαρμένα ύψη, τα χιονοσκεπή, των 1150 μέτρων του Τόμαρου, που έγδερνε την ψυχή μαζί με το σώμα των παλικαριών. 

Πηγαινοερχόμενες καθημερινά συνέβαλαν στον θυελλώδη κανονιοβολισμό του Μπιζανίου με τις 2.000 βολιδοφόρες και εκρηκτικές οβίδες που μεταφέρθηκαν και διαρρηγνύονταν σε όλη την έκταση «μέχρι που να καεί η τυραννία». Οι 650 οβίδες εβλήθησαν κατά του εχθρού κατά τη βολή της 20ης Φεβρουαρίου. Οι γυναίκες βοήθησαν έγκαιρα και αποτελεσματικά. Οι Τούρκοι υποχωρούν από τη Μανωλιάσα και τρέχουν πανικόβλητοι στον κάμπο της Ραψίστας (Πεδινής) προς τα Ιωάννινα.

Παράλληλα με το φορτίο ανάβασης στην παραπάνω τοποθεσία συνέδραμαν και την 3η φάλαγγα Δελαγραμμάτικα, που θα καταλάμβανε την Τσούκα και τον Άη Νικόλα. Ονόματα των ηρωίδων: Βασιλική Π. Αγγέλη, Κωστούλα Αθ.  Δάλλα, Γιαννούλα Κ. Αηδόνη, Αργυρώ Ν. Αλεξίου, Ελένη Σ. Βακάλη - πρεσβυτέρα- Μαρία Χρ. Πούλια, Αικατερίνη Κ. Γκόλα, Ευθαλία Π. Ντάλλα, Ξανθή Κόκκα, Αμαλία Ντάλλα, Αλέξω Διαμάντη, Δήμητρα Ευθυμίου, Βασιλική Ν. Γκόλα, Πολυξένη Ε. Κόκκα, Αγγελική Απ. Πούλια, Κωνστάντω Διαμάντη και Πανάγιω Κωλέτση. 

Ο τύπος της εποχής, τα ημερολόγια και οι επιστολές, κάνουν λόγο για «γυναίκες Σουλιώτισσες που μεταφέρουν κανόνια». Για να «ματαειπωθεί Ελλάς ο τόπος». Έτσι, η εξέχουσα αυτή γυναικεία συμβολή θα μπορούσε να εκτιμηθεί και ως μια ιδιάζουσα ισότητα του ηρωισμού. Ή μάλλον ως… «ανισότητα» -προς τα πάνω-  της προθυμίας, καθώς όλες αυτές οι μορφές ενσαρκώνουν εκείνον τον συναγωνισμό ως προς τη φιλοτιμία, την προσφορά και την ευεργεσία, που υποδεικνύει ως τρόπο ζωής ο Απόστολος Παύλος. 

Κι αυτές οι γυναίκες από τα Τσερίτσανα με συνείδηση της εθνικής φυσιογνωμίας, με αυτογνωσία, φόρτωσαν την πλάτη τους, μαζί με τους άντρες πολεμιστές από όλη την Ελλάδα που έτειναν τα στήθη τους! Ορθομέτωπες στα χιονισμένα ηπειρωτικά βουνά, έδωσαν τη μητρική παρηγοριά στα  παλικάρια, αντί της δικής τους μάνας, για να αντέξουν να φτάσουν στο ποθούμενο, να μπουν στα ελεύθερα -και με τον δικό τους αγώνα- Γιάννινα. 

Τα Τσερίτσανα του δημοτικού τραγουδιού!.. Η μεταλλαγή των ηρωικών επωνυμίων των τόπων της πατρίδας μας απαλείφει τη μνήμη. Η μνήμη συντηρείται με τις λέξεις. Εκεί γυρνά για να ξεδιψάσει. Και έχουμε ηρωικές συνηχήσεις στα μέρη μας. Στρατόπεδο Βελισσαρίου, Σαπουντζάκη, Κατσιμήτρου! Η σημειολογία των λέξεων είναι πολύ δυνατή. Άλλωστε, όπως επισημαίνουν οι ειδικοί επιστήμονες, οι πολλοί συνειρμοί συνθέτουν τον καλλιεργημένο λόγο και την λεπτομερή μνήμη. Έτσι λειτουργεί το ανθρώπινο μυαλό. Ας μη το ξεχνάμε, η γλώσσα είναι πατρίδα.

Νιώθουμε ευγνώμονες για όλους εκείνους που θυσίασαν τη ζωή τους για να απολαμβάνουμε εμείς την Ελευθερία. Αιωνία τους η μνήμη!