Η οικία Βηλαρά και το χρέος της πόλης…

Στο διαδίκτυο διάβασα τις προάλλες την ανάρτηση του αρχιτέκτονα Σπύρου Πανταζή, σχετική με την οικία Βηλαρά, ένα, κατά τη γνώμη μου, από τα σπουδαιότερα θέματα της πόλης, από άποψη πολιτιστικού περιεχομένου. Τον είχε απασχολήσει, πριν από είκοσι χρόνια, και είχε πάρει ξεκάθαρη θέση ως προϊστάμενος της 6ης Εφορείας Νεωτέρων Μνημείων. 

Μας είχε απασχολήσει επίσης ως Επιτροπή Αγώνα για τα Ηπειρωτικά Κληροδοτήματα• δώσαμε σκληρό αγώνα, για να μην μετατραπεί από τη Μητρόπολη –κατά την προσφιλή της τακτική– σε πολυκατοικία και αυτή η οικία που είχε δοθεί, από τον κληρονόμο του ποιητή, για να γίνει οίκος φοιτητή και να φιλοξενεί άπορους φοιτητές. Δηλώνω δε προκαταβολικά πως σ’ αυτόν τον αγώνα ο σκληρότερος αντίπαλος ήταν το λεγόμενο Υπουργείο Πολιτισμού, και ο ένθερμος συμπαραστάτης το σύνολο σχεδόν των φορέων της πόλης.

Το θέμα της οικίας Βηλαρά, με όλη τη δυνατή συντομία, έχει ως εξής: Η οικία Βηλαρά, που βρίσκεται στην πλατεία, πίσω από τη νέα Ζωσιμαία Σχολή, δωρήθηκε, το 1960, από τον κληρονόμο του ποιήτη –γιατρό και τέως γερουσιαστή– Γεώργιο Βηλαρά, στο μητροπολίτη Σεραφείμ Τίκα, υπό την ιδιότητά του, ως προέδρου του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου του Ναού του Αγίου Αθανασίου Ιωαννίνων• ήταν μια οικία διώροφος «εκ τεσσάρων δωματίων και κουζίνας εις το ισόγειον και εκ πέντε δωματίων, χωλ και βοηθητικών χώρων εις το ανώγειον, και αυλής προς το μέρος της πλατείας ευεργετών».

Η δωρεά έγινε με τους εξής όρους: Ο δωρεοδόχος «να χρησιμοποιήση το ακίνητον ως Οίκον σπουδαστού ή διά συναφή φιλανθρωπικόν σκοπόν, να εντοιχίση επί αμφοτέρων των προσόψεων αναμνηστικήν πλάκα με την επιγραφήν “ΟΙΚΟΣ ΣΠΟΥΔΑΣΤΟΥ – ΟΙΚΙΑ ΙΑΤΡΟΥ – ΠΟΙΗΤΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΒΗΛΑΡΑ – ΔΩΡΗΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Κ. ΒΗΛΑΡΑΣ”, και εν περιπτώσει μη εκπληρώσεως του μνησθέντος όρου ο δωρητής επιφυλάσσει το δικαίωμα προς ανάκλησιν της δωρεάς». Ο δωρεοδόχος μητροπολίτης «απεδέξατο ευγνωμόνως την ως άνω δωρεάν υπό το βάρος των εκτεθέντων όρων, των οποίων την εκτέλεσιν ρητώς και ανεπιφυλάκτως υπόσχεται».

Μετά την παράδοση ο αρχιτέκτονας πολεοδόμος Ι. Κουρμαντζής συνέταξε αρχιτεκτονική έκθεση, στην οποία περιγράφεται η οικία και τονίζεται η δυνατότητα αναστήλωσής της, όπως ήταν στην αρχική της μορφή. Παρόμοιες με τις απόψεις του Ι. Κουρμαντζή ήταν και οι απόψεις της 6ης Εφορείας Νεωτέρων Μνημείων, ο προϊστάμενος της οποίας, Σπύρος Πανταζής, με έγγραφά του προς το Υπουργείο Πολιτισμού προτείνει «να χαρακτηριστεί η οικία του ποιητή Ι. Βηλαρά ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο και τόπος μνήμης, και να ολοκληρωθεί η μελέτη αναστήλωσης – επανακατασκευής».

Η Μητρόπολη Ιωαννίνων όμως είχε αντίθετη άποψη• αφού άφησε την οικία να καταρρεύσει, είχε αποφασίσει να μετατρέψει την οικία Βηλαρά, μαζί με ένα περικείμενο οικόπεδο, σε πολυκατοικία. Με την άποψη της Μητρόπολης συμφώνησε και η τότε πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Πολιτισμού, που προσέβαλε, ψευδόμενη μάλιστα, τόσο τον ίδιο τον ποιητή όσο και την πολιτιστική κληρονομιά της πόλης. 

Έτσι: Η τότε υπουργός πολιτισμού στην κυβέρνηση Σημίτη, Ελισάβετ Παπαζώη –αγνώστων λοιπών στοιχείων– με την 2265/12-7-1999 απόφασή της αποφαίνεται ότι «δεν χαρακτηρίζουμε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο την οικία Βηλαρά, διότι, αφ’ ενός μεν δεν ταυτίζεται με τον ποιητή Ιωάννη Βηλαρά και αφ’ ετέρου βρίσκεται σε ερειπιώδη κατάσταση». Ακολούθησε το 3063/23-12-1999 έγγραφο προς την Ένωση Πολιτών Ιωαννίνων, που υπέγραφε η τότε Γενική Γραμματέας και σημερινή υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, με το ίδιο σκεπτικό και με περισσότερα ψέματα.

Άρχισε τότε ο αγώνας με τη συμπαράσταση του Δήμου, του Πανεπιστημίου, της 6ης Εφορείας Νεωτέρων Μνημείων, των πνευματικών και κοινωνικών φορέων της πόλης• ανασκευάσαμε με στοιχεία τα ψέματα του Υπουργείου Πολιτισμού. Άλλαξε στο μεταξύ η πολιτική ηγεσία της χώρας και με έγγραφό μας προς το νέο υφυπουργό Πολιτισμού ζητήσαμε να συγκληθεί εκ νέου το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων και να παραστούμε ως Επιτροπή Αγώνα. Αυτό και έγινε. Στο Συμβούλιο, με ολοκληρωμένη εισήγηση, ανασκευάσαμε όσα είχε υποστηρίξει η προηγούμενη ηγεσία του Υπουργείου και έτσι σταματήσαμε αυτό το πολιτιστικό ανοσιούργημα. Έκλεισα τότε την εισήγησή μου προς το Συμβούλιο, παραφράζοντας τη γνωστή φράση με την οποία ο Αλέξανδρος έδωσε εντολή να μην κάψουν την οικία του Πινδάρου στη Θήβα, και είπα προς το Συμβούλιο: «Μην εξαφανίζετε την οικία του ποιητή μας Ιωάννη Βηλαρά».

Στη συνέχεια την εισήγηση εκείνη τη συμπεριλάβαμε σε ένα ενημερωτικό τεύχος που εκδόθηκε και κυκλοφόρησε ευρύτατα στην πόλη (φωτό το εξώφυλλο). Μήπως είναι, επί τέλους, καιρός, έστω και αργά, να τιμήσουμε κάποιους από εκείνους που είχαν αγωνιστεί, κάτω από τις πιο αντίξοες συνθήκες, να είναι η πόλη μας «πρώτη και στα Γράμματα»;

Σπύρος Εργολάβος