Πελατειακό κράτος: Η κύρια αιτία της κακοδαιμονίας μας!
Μαζεύτηκαν πολλά τα συμβάντα διαφθοράς τον τελευταίο καιρό στη χώρα μας, τόσα που η υφέρπουσα από πολλών δεκαετιών διαπίστωση με τα λόγια του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ στον Άμλετ ότι «κάτι σάπιο υπάρχει στη Δανιμαρκία», να μην απέχει καθόλου από την πραγματικότητα. Παραφράζοντας και επικαιροποιώντας τους στίχους του αείμνηστου τραγουδοποιού Διονύση Σαββόπουλου θα λέγαμε ότι «στο ρουσφέτι η Ελλάδα αναστενάζει, στη σήψη και τη διαφθορά...».
Ανατρέχοντας στην Ιστορία θα συναντήσουμε το κράτος διαφθοράς από τα πρώτα κιόλας χρόνια της ίδρυσής του. Αυτό το φαύλο κράτος, εδραζόμενο στο οικονομικοπολιτικό και κοινωνικό κατεστημένο, δεν άντεξε τον πρώτο –από τους λίγους τίμιους πολιτικούς– Κυβερνήτη της χώρας Ιωάννη Καποδίστρια. «Το πελατειακό κράτος -θα σημειώσει ο Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Παν/μιο Αθηνών Ναπολέων Μαραβέγιας- αποτελεί ένα από τα πιο επίμονα φαινόμενα στην ελληνική πολιτική ζωή. Συνδέεται στενά με τις πολιτισμικές καταβολές που διαμορφώνουν ακόμη και σήμερα την αντίληψη σημαντικού μέρους των Ελλήνων πολιτών για το κράτος και τη δημόσια διοίκηση. Δεν πρόκειται απλώς για μια πολιτική παθογένεια, αλλά για ένα σύστημα κοινωνικής οργάνωσης που εκφράζει ιστορικές συνέχειες, πολιτισμικές αντιλήψεις και θεσμικές ανεπάρκειες» (real.gr: Οι ρίζες του πελατειακού κράτους στην Ελλάδα).
Οι καταβολές του στην Ελλάδα «χάνονται» στην εποχή της Τουρκοκρατίας, όπου η επιβίωση και η ευημερία του ατόμου εξαρτιόνταν σε μεγάλο βαθμό από τις προσωπικές του σχέσεις με την εξουσία – είτε αυτή ήταν ο τοπικός μπέης είτε ο κοινοτικός προεστός (“προύχοντας”). Αυτή η λογική μεταφέρθηκε και στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος του 19ου αιώνα, το οποίο ιδρύθηκε με βάση δυτικά πρότυπα, αλλά βρήκε εφαρμογή σε ένα περιβάλλον με βαθιά ριζωμένες προ-καπιταλιστικές και προσωποκεντρικές δομές.
Οικογένειες είτε στρατιωτικών είτε ναυτικών που πρωτοστάτησαν στην Απελευθέρωση, διεκδίκησαν και απαίτησαν το κύριο μερτικό της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας, με τους Μαυρομιχαλαίους να αποτελούν το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Η αργή, αποσπασματική και συχνά επιφανειακή μετάβαση στη νεωτερικότητα των προηγμένων χωρών της Δυτικής Ευρώπης, η οποία οδήγησε στον μετασχηματισμό της κοινωνίας με βάση τον ορθολογισμό, το κράτος δικαίου και τους απρόσωπους και προπαντός ανεξάρτητους θεσμούς, ένα συντεταγμένο κράτος δηλαδή, αποτελεί κρίσιμο παράγοντα κατανόησης της πελατειακής λογικής.
Έτσι, παρότι το νεοϊδρυθέν κράτος απέκτησε μια «δυτική μορφή», λειτουργούσε σε ένα «ανατολικό» πολιτισμικό πλαίσιο, με παραδοσιακές πρακτικές και προσωποκεντρική λογική, αρνούμενο να «απογαλακτιστεί» -δεν ήταν, άλλωστε, εύκολο- από ανατολίτικες, κατάλοιπα τετρακοσιάχρονης δουλείας, πρακτικές και συμπεριφορές. Είναι διαπιστωμένο ότι σε κοινωνίες όπου οι θεσμοί αδυνατούν να ανταποκριθούν με αποτελεσματικότητα, συνέπεια και διαφάνεια στις ανάγκες των πολιτών, όπου δεν λειτουργεί το κράτος δικαίου, οι προσωπικές σχέσεις αναδεικνύονται ως εναλλακτικοί μηχανισμοί επίλυσης προβλημάτων, με την καταφυγή στο ρουσφέτι (η ετυμολογική τουρκική προέλευση της λέξης είναι δηλωτική του περιεχομένου της) ως κύρια δίοδο.
Ξεκίνησε, λοιπόν, από τις απαρχές του ελληνικού κράτους, ένα ατέλειωτο αλισβερίσι μεταξύ κρατούντων και πολιτών. Οι μεν πολίτες το βρήκαν βολικό, οι δε πολιτικοί αξιοποιήσιμο πολιτικά. Έτσι, τα πολιτικά – κομματικά γραφεία μετατράπηκαν σε γραφεία εξυπηρέτησης, με το πολιτικά «αζημίωτο» πάντα, πολιτών - πελατών, από τα απλούστερα στα πλέον σύνθετα προβλήματα. Τη «συνταγή» αυτή ακολούθησαν με ευλάβεια τόσο οι τοπικοί όσο και οι κεντρικοί - κυβερνητικοί άρχοντες. Φτάσαμε, λοιπόν, κατά περιφρόνηση της σχετικής νομοθεσίας και των αρχών της διαφάνειας και της αξιοκρατίας -για τους κανόνες δεοντολογίας και ηθικής δεν γεννάται λόγος- να διορίζονται ανίκανοι ή ανικανομέτριοι σε καίριες θέσεις της Δημόσιας Διοίκησης, με μόνο προσόν την κομματική κονκάρδα, να εκδίδονται άδειες οικοδομής πάνω σε ρέματα ή σε δασικές εκτάσεις, αποψιλώνοντάς τες ποικιλοτρόπως, να νομιμοποιούνται αυθαίρετες κατασκευές, ακόμη και να σβήνονται πρόστιμα κλήσεων της Τροχαίας για εγκληματικές παραβάσεις του ΚΟΚ με παρέμβαση βουλευτών και κορυφαίων τοπικών αρχόντων.
Ως επίλογο θα χρησιμοποιήσω πάλι τα λόγια του προαναφερόμενου καθηγητή: «Η υπέρβαση του πελατειακού κράτους δεν είναι εύκολη υπόθεση, καθώς απαιτεί βαθιές τομές, τόσο στο επίπεδο των θεσμών όσο κυρίως της πολιτικής κουλτούρας. Πρωτίστως, απαιτείται ενίσχυση της θεσμικής αξιοπιστίας: η δημόσια διοίκηση οφείλει να λειτουργεί με αποτελεσματικότητα, διαφάνεια, λογοδοσία και αντικειμενικά κριτήρια. Παράλληλα, η εκπαίδευση μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην καλλιέργεια μιας νέας αντίληψης για την πολιτική δράση, βασισμένης όχι στην ανταλλαγή εξυπηρετήσεων, αλλά στην ενεργό πολιτική συμμετοχή. Το παράδειγμα χωρών που κατάφεραν να μεταβούν από πελατειακές σε θεσμικά οργανωμένες δημοκρατίες δείχνει ότι η αλλαγή είναι εφικτή, αρκεί να υπάρχουν πολιτική δράση και κοινωνική πίεση προς αυτή την κατεύθυνση».
Όσο, λοιπόν, το πελατειακό κράτος θα υφίσταται, με την πολιτική βούληση ανύπαρκτη στον εκκριζωμό του -η άρνηση κατάργησης του άρθρου 86 του Συντάγματος «Περί ευθύνης υπουργών» το αποδεικνύει- αυτή η χώρα θα βολοδέρνει, έρμαιο των φυσικών και των άλλων φαινομένων, με την επίκληση της τύχης και του καλού Θεούλη μόνιμη ελπίδα της.
Γιάννης Γιώσας
