ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΑΒΕΡΩΦ – ΤΟΣΙΤΣΑΣ: Ο θρησκευόμενος πολιτικός
Συμπληρώνονται φέτος 36 χρόνια από τον θάνατο (2 Ιανουαρίου 1990) του Ευαγγέλου Αβέρωφ - Τοσίτσα. Μικρό αφιέρωμα στη μνήμη του αποτελεί το παρόν άρθρο.
Ο Ευάγγελος Αβέρωφ - Τοσίτσας, ο οποίος κάνοντας το σημείο του σταυρού έφυγε από το μάταιο τούτο κόσμο σε ηλικία 80 ετών, δεν ήταν μόνο ο διεθνούς ακτινοβολίας πολιτικός, ούτε μόνο ο καταξιωμένος πνευματικός άνθρωπος που αντιπροσωπεύει ένα εκτεταμένο και πολύμορφο συγγραφικό έργο εντελώς προσωπικού χρώματος. Ήταν μια προσωπικότητα με ορθό κοσμοθεωριακό προσανατολισμό, που στηριζόταν σε μια σωστή και γνήσια θρησκευτικότητα, από την οποία ήταν διαποτισμένη τόσο η αξιοθαύμαστη πνευματική του παραγωγή, όσο γενικότερα και η ζωή του.
Γόνος βαθύτατα θρησκευόμενης οικογένειας, υπήρξε υπόδειγμα θρησκευόμενου πολιτικού. Εκκλησιαζόταν τακτικά και πάντοτε του άρεσε να απαγγέλλει το σύμβολο της πίστεως. Βοηθούσε με κάθε τρόπο στην ανέγερση και τον εξωραϊσμό ιερών ναών και μονών. Σεβόταν τους εκπροσώπους της Εκκλησίας. Τιμούσε την ελληνορθόδοξη κληρονομιά.
Με συγκίνηση και νοσταλγία αναπολώ τις ατέλειωτες πνευματικές μας συζητήσεις στους περιπάτους στους δρόμους της Κηφισιάς και στις εξοχές του Μετσόβου. Απόλυτα ενημερωμένος στα εκκλησιαστικά θέματα, με έκανε κοινωνό των ανησυχιών του για το μέλλον του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Πόλη, για τη θρησκευτική αδιαφορία των νέων μας, για την κρίση του πολιτισμού και για την πνευματική προκοπή του αγαπημένου μας Μετσόβου. Στις συζητήσεις του αναδεικνυόταν επίκαιρος και αιώνιος, ρεαλιστής και ιδεαλιστής, ιστορικός αλλά και μεταφυσικός. Ήταν ο άνθρωπος με τα πλατειά ενδιαφέροντα και τη συνείδηση του χρέους προς την ελληνορθόδοξη κληρονομιά, τον τόπο και τον καιρό μας.
Η θρησκευτικότητα του Ευαγγέλου Αβέρωφ δεν ήταν τυποποιημένη, επιφανειακή και υποκριτική, όπως συμβαίνει με πολλούς πολιτικούς, που την εκδηλώνουν εντελώς τυπικά στις επίσημες δοξολογίες και εκκλησιαστικές τελετές, είτε για λόγους κοινωνικής προβολής και ψηφοθηρίας του θρησκευόμενου ελληνικού λαού, είτε γιατί οι εθιμοτυπικοί κανόνες το επιβάλλουν. Εμφορούμενος από υγιή θρησκευτικά βιώματα, ο Ευάγγελος Αβέρωφ με θαυμαστή παρρησία τα εξωτερίκευε, όπου και όταν χρειαζόταν.
Μαρτυρία θρησκευτικής ομολογίας αποτελούν τα κείμενά του, από τα οποία παραθέτουμε μερικά αντιπροσωπευτικά αποσπάσματα. Σ’ αυτά που διαφαίνεται έντονα ο ελληνορθόδοξος πνευματικός του προσανατολισμός.
Στη Ζωσιμαία Παιδαγωγική Ακαδημία Ιωαννίνων σε ομιλία του το 1962 προς τη σπουδάζουσα νεολαία της Ηπείρου, είπε μεταξύ άλλων και τα εξής: «Εύχομαι να μη λησμονήσετε ποτέ την μεγάλην αλήθειαν ότι η πίστις εις τον Θεόν αποτελεί το μόνον ασφαλές θεμέλιον της ζωής σας. Αι σημεριναί εκτυφλωτικαί επιτυχίαι της επιστήμης δεν αποτελούν συνηγορίαν υπέρ του αθεϊσμού, αλλά αντιθέτως φέρουν τον άνθρωπον εγγύτερον προς την ιδέαν του Θεού. Οι μεγάλοι σκαπανείς της επιστημονικής προόδου εξέρχονται από τα εργαστήριά των με ενισχυμένην την πίστιν εις τον Θεόν ….. Είναι τουλάχιστον αφελές ημείς, με τα περιορισμένα οπτικά πεδία, ν’ αμφισβητούμεν την ύπαρξιν μιας υπερκοσμίου δυνάμεως, της υπερκοσμίου δυνάμεως η οποία αποτελεί το καταφύγιον της ασθενούς ανθρωπίνης ψυχής μας, εις πάντα πόνον και ιδία όταν αντιμετωπίζωμεν το αγχώδες κενόν του θανάτου. Προσωπικώς δεν διστάζω, καθ’ ην στιγμήν καθίσταται εις πολλούς της μόδας ν’ αμφισβητούν την ύπαρξιν του Θεού και να χλευάζουν την θρησκείαν, να δηλώσω ότι και εις τον Θεόν πιστεύω και βαθύτατα θρησκεύομαι». (Ευαγ. Αβέρωφ. Μερικά κείμενα, Αθήναι 1963, σ.14).
Αρχές δεκαετίας του ‘80. Ο Ευάγγελος Αβέρωφ (κέντρο) ξεναγείται στα γραφεία και το τυπογραφείο του «Πρωϊνού Λόγου» από τον εκδότη του Βασίλη Κουτσολιόντο (στα αριστερά του) και τους εργαζόμενους της εφημερίδας…
Σε έρευνα της εφημερίδας «Απογευματινή» με θέμα «Πότε και πού πιστεύετε» ο Ευάγγελος Αβέρωφ απάντησε με καθαρότητα και σαφήνεια στις ερωτήσεις που του τέθηκαν. Στην πρώτη ερώτηση, αν ο Χριστιανισμός ανταποκρίνεται στην πνευματική υποδομή που έχει ανάγκη σήμερα ο κόσμος, η απάντησή του ήταν: «Νομίζω πως ο Χριστιανισμός ανταποκρίνεται πλήρως στην πνευματική υποδομή του σημερινού κόσμου. Γιατί το κήρυγμά του είναι πριν απ’ όλα κήρυγμα αγάπης και δικαιοσύνης, που είναι σήμερα πολυτιμότερο από κάθε εποχή».
Στο υπέροχο βιβλίο του «Στο μοναστήρι του Αϊ-Νικόλα», που μεταφράστηκε και στα γαλλικά με πολύ κολακευτικά για το συγγραφέα σχόλια, εξωτερικεύει με λογοτεχνικές γραμμές και αισθητικές εικόνες τα γνήσια και ειλικρινή πληθωρικά θρησκευτικά του βιώματα. Στο βιβλίο αυτό, όπου συναντώνται η ιστορία και ο θρησκευτικός στοχασμός, φαίνονται καθαρά οι θρησκευτικές ανατάσεις και πτήσεις του Ευαγγέλου Αβέρωφ, η δοξολογική του αναφορά και ο απεριόριστος σεβασμός του προς το Θεό καθώς και η αγάπη του για τον άνθρωπο.
Στο βιβλίο του «Η αγία Παρασκευή του Μετσόβου», όπου περιγράφει με λογοτεχνική χάρη και επιστημονική ακρίβεια τον ιστορικό και ενδιαφέροντα ναό, γράφει τα εξής που θυμίζουν ευσεβείς βυζαντινούς άρχοντες, επιβεβαιώνοντας για άλλη μια φορά τη θρησκεύουσα κοσμοθεωρητική του τοποθέτηση.
«Η παρούσα
τρίγλωσσος πλην ατελής
βίβλος
δια χειρός του δούλου
του Θεού Ευαγγέλου
πόνημά τε και αφιέρωμα τούτου
έστω τω πανσέπτω Ιερώ Ναώ
Αγίας Παρασκευής
Μετζόβου
επ’ ευκαιρία της εν έτει σωτηρίω
ημέρα της Παναγίας
-Αυγούστου ιε’ –1972
βαπτίσεως
εν τω περικαλλεί τούτω Ναώ
του νεοφωτίστου
Ευαγγέλου
εγγονού του προσφιλεστάτου
αδελφού Μιχαήλ
υιού τε άμα των πεφιλημένων
ανεψιών αυτού
Ιωάννου και Ελένης Αβέρωφ»
Ως Υπουργός Εθνικής Αμύνης, στις γεμάτες πατριωτική φλόγα και εθνικό παλμό ημερήσιες διαταγές του προς τις ένοπλες δυνάμεις της χώρας, ποτέ δεν λησμονούσε την επίκληση του ονόματος του Θεού και πάντοτε επαναλάμβανε, προσαρμοσμένη στην περίπτωση, την προτροπή της θείας λειτουργίας: «Άνδρες των ενόπλων δυνάμεων, άνω σχώμεν τας καρδίας»!
Από τα αντιπροσωπευτικά κείμενα που παραθέσαμε, φαίνεται καθαρά ότι ο Ευάγγελος Αβέρωφ υπήρξε ένας θρησκευόμενος πολιτικός, ένας ολοκληρωμένος τύπος πνευματικού ανθρώπου ολόπλευρα διαμορφωμένος και αρμονικά ενταγμένος στο φυσικό, ιστορικό και κοινωνικό του περιβάλλον.
ΜΙΧΑΗΛ Γ. ΤΡΙΤΟΣ, ομ. Καθηγητού Α.Π.Θ.
