Το Δωδεκαήμερο…

Παραμονή Χριστουγέννων αρχίζει το Δωδεκαήμερο και είπα να κάνω μια σύντομη αναδρομή στην εθιμολογία του και στις δοξασίες που το πλαισιώνουν και  να θυμηθούμε τα ήθη και τα έθιμα της πατρίδας μας. 

Στο Δωδεκαήμερο οι μισές μέρες πέφτουν τον Δεκέμβριο και οι άλλες μισές τον Ιανουάριο. Γι’ αυτό ο Ιανουάριος μοιάζει να κοιτάζει με το ένα πρόσωπο στο παρελθόν και με το άλλο στο μέλλον, σαν τον διπρόσωπο Ιανό, από τον οποίο πήρε το όνομά του. Με τις γιορτές αυτές σχετίζονται πλήθος από λατρευτικά έθιμα όπως τα κάλαντα την παραμονή των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς. 

Το Δωδεκαήμερο έχει ξεχωριστή θέση στο λαϊκό καλαντάρι με πλούσια εθιμολογία γύρω και από τις τρεις μεγάλες γιορτές του, Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Θεοφάνια. Μια αναδρομή στην δωδεκαμερίτικη εθιμολογία, δεν μπορεί να μην αναφερθεί στους καλικαντζάρους, όντα δαιμονικά, για τα οποία υπήρχε τόσο πλούσια παράδοση, όση για κανένα άλλο δημιούργημα της νεοελληνικής μυθοπλασίας.

Άσχημοι με μάτια κόκκινα, τριχωτή, με πόδια τραγίσια ήταν τα κυρίαρχα όντα του δωδεκάμερου, πειράζοντας τους ανθρώπους από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι την παραμονή των Θεοφανίων. Βαθιά ήταν και η πανάρχαιη πίστη στην δύναμη της φωτιάς να εξαγνίζει αλλά και να αποτρέπει το κακό. Έτσι στα χωριά φρόντιζαν να καίει όλο το δωδεκαήμερο ένα κούτσουρο στο τζάκι και μάλιστα από αγκαθωτό δέντρο.

Ξεχωριστή, εξάλλου, θέση στη δωδεκαμερίτικη εθιμολογία έχουν τα κάλαντα, που αναγγέλλουν τον ερχομό κάθε γιορτής με στίχους ευχετικούς και επαινετικούς. Προάγγελος της μεγάλης μέρας των Χριστουγέννων είναι οι ομάδες των παιδιών που τραγουδούν τα κάλαντα, αρχίζοντας, στην παραδοσιακή τους μορφή με την εξιστόρηση της γέννησης του Χριστού συνεχίζοντας με παινέματα για το σπίτι και τους σπιτικούς και τελειώνοντας με αιτητικούς στίχους για πλούσιο φιλοδώρημα.

Τα συνήθη κάλαντα, τα γνωστά με τον εναρκτικό στίχο «Καλήν ημέραν άρχοντες», κατά τόπους όμως επιχωριάσουν και άλλα κάλαντα, καθώς και συναφή θρησκευτικά τραγούδια. 

Από τις χαρακτηριστικές εθιμικές εκδηλώσεις των Χριστουγέννων είναι τα χοιροσφάγια, που σε αρκετά μέρη παίρνουν θυσιαστικό χαρακτήρα, που σήμερα σε ορισμένα χωριά ακόμα συντηρείται. Ήταν τα προεόρτια των Χριστουγέννων, η γουρνοχαρά, έτσι ονομάζονταν η γενοκτονία των χοίρων. Οι συκωταριές κι οι τηγανιές έπαιρναν και έδιναν κι η ομάδα των σφαχτάδων, έπαιρνε με αυτό τον τρόπο το δικαίωμά της. Λουκάνικα με πράσο, τσιγαρίδες, καβουρμάς, για να διατηρήσουν το κρέας και να εξασφαλίσουν το λίπος της χρονιάς, πολύ χρηστικό στην καθημερινή τους διατροφή. Επίσης φτιάχνανε ακόμη και τις ποδησιές τους από το τομάρι των ζώων. 

Θυμάμαι τη γιαγιά που παραμονές Χριστουγέννων, πήγαινε στο λόγγο με τη τσουγκράνα να ξελακώσει (βγάλει) μια μεγάλη πέτρινη πλάκα, μαυρόπλακα, προκειμένου το βράδυ της παραμονής, την έβαζε πάνω στη πυροστιά και έκανε τα σπάργανα του Χριστού. Τις έβαζε στο ταψί και τις μέλωνε είτε με ζάχαρη είτε με μέλι. Ήταν το μοναδικό γλυκό που γευόμαστε τότε. Ιδιαίτερη φροντίδα κάθε νοικοκυριού αποτελούσε η κατασκευή του Χριστόψωμου, που είναι σύμβολο της μεγάλης γιορτής.

Τότε παραμονές φέρνανε στο χωριό, πορτοκάλια και μανταρίνια και τι χαρά κάναμε. Μόλις τρώγαμε, αρχίζαμε να κυνηγάμε ο ένας τον άλλον με τις φλούδες που ρίχναμε στα μάτια για να τσούζουν. Δεν αλλάζαμε δώρα γιατί ήταν άγνωστη αυτή η χειρονομία σε μας. Για μας τα παιδιά τότε τα Χριστούγεννα, ήταν τα κάλαντα προκειμένου να μαζέψουμε πενταροδεκάρες να πάμε να τις ‘’ακουμπήσουμε’’ στον μπακάλη για χαλβά, γλυφιτζούρια, υποβρύχιο θρυψίνη…

Δεν στολίζαμε δέντρα με δώρα κάτω, δεν ξέραμε καν, άλλωστε δεν είχαμε ηλεκτρικό φως, φως για μας ήταν: ‘’Του Γενάρη το φεγγάρι παρά ώρα μοιάζει’’.  Αυτό που έχει σημασία αγαπητοί μου, δεν θα είναι κάτω από το δέντρο, δεν θα τυλιχθεί και είναι ανεκτίμητο. Χριστούγεννα θα πούνε, αγάπη, ελπίδα, ειρήνη, προσφορά. 

Όταν είδαμε τον Άη Βασίλη στο χωριό πρώτη φορά τροφαντό με κόκκινη στολή και μάγουλα, άσπρη γενειάδα, με έλκηθρο, με τάρανδο, μέσα στα χιόνια,  ρωτήσαμε το δάσκαλό μας. Αυτός είναι ο Άη Βασίλης ο ‘’δικός μας’’ από τη Καισαρεία, που μάθαμε στο μάθημα και τον λέμε και στα κάλαντα; Αυτός είναι αδύνατος, ψηλόλιγνος  ασκητικός και τον λέμε Μέγα Βασίλειο. Όχι παιδιά μας είπε, δεν είναι αυτός, αυτόν τον έφτιαξαν για να πουλήσουν εμπορεύματα, εμείς έχουμε αυτόν που σας έμαθα, που ευλογεί τη χρονιά και την καλοσύνη. 

Δυστυχώς, αγαπητοί μου, αυτή η ‘’παγκοσμιοποιημένη’’ φιγούρα κατέκλυσε την καταναλωτική κοινωνία και έχουμε γεμίσει με καραγκιοζιλίκια, λες και έχουμε απόκριες με μπαλόνια και μπιχλιμπίδια, ξένα προς τα ήθη και έθιμα του Ελληνικού λαού. Στολίζοντας ότι βρίσκουμε μπροστά μας με λαμπιόνια, μάλλον να φωτίσουν τις κρύες και κλειστές καρδιές των σημερινών ανθρώπων που έχασαν τον προσανατολισμό τους και τον καθοδηγούν οι άθεοι στην άβυσσο. 

Να θυμηθούμε από ένα κήρυγμα του μακαριστού Μητροπολίτη Κονίτσης  Σεβαστιανού: Μια συμβουλή πρώτα και μια ευχή ύστερα. Μείνετε λοιπόν συνδεδεμένοι  με την εκκλησία μας, τα μυστήριά της, με τους  χριστιανούς φίλους  σας, με τον πνευματικό σας. Χωρίς τη βοήθεια του πνευματικού δεν θα σταθείτε. Αυτά έχω να συμβουλέψω. Η ευχή μου, να φυλάξει ο Κύριος ο Θεός  την ψυχή μας καθαρή σαν τον κρίνο.