Συμμετοχικός Σχεδιασμός στην πράξη για τη Δωδώνη!

Η έννοια του Συμμετοχικού Σχεδιασμού σε ζητήματα τοπικής (κυρίως) αλλά και ευρύτερης εμβέλειας, έχει αρχίσει εσχάτως και συζητείται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο δημόσιο διάλογο. Στο βιβλίο Θεωρία και Μέθοδοι Συμμετοχικού Σχεδιασμού (2015), η Καθηγήτρια Αν. Στρατηγέα κάνει την ακόλουθη σημαντική εισαγωγική επισήμανση: «Ο κλιμακούμενος βαθμός συμμετοχής του κοινού συνεπάγεται μια αντίστοιχα κλιμακούμενη αλλαγή των συσχετισμών δύναμης πάνω στη διαδικασία λήψης απόφασης. Έτσι, από την κυριαρχία των κέντρων λήψης αποφάσεων, που παραδοσιακά είχαν τον έλεγχο στον καθορισμό των προβλημάτων, στις προτεραιότητες, στην κατανομή των πόρων, στη διαδικασία λήψης απόφασης κλπ., περνάμε σταδιακά στην ενίσχυση των πολιτών και των ομάδων συμφερόντων, που αποτελούν και τους άμεσους αποδέκτες αυτών των αποφάσεων. Η συμμετοχή δηλαδή συνεπάγεται τη διεύρυνση των δυνατοτήτων των πολιτών και των τοπικών κοινωνιών να καθορίζουν τα προβλήματα που τους αφορούν (προτεραιότητες) και τις λύσεις τους, να παίρνουν, με άλλα λόγια, τις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους».

Το παράδειγμα της Δωδώνης 

Στην περίπτωση της Δωδώνης, τα τελευταία χρόνια η Τοπική Κοινωνία έχει προχωρήσει με ιδιαίτερα συστηματικό τρόπο στην τεκμηρίωση της πρότασης για την αναδιαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου των αθλητικών εγκαταστάσεων της Τ.Κ. Δωδώνης και τη δημιουργία του Νάϊου Κέντρου Πολιτισμού και Αθλητισμού. 

Με το Υπ. Αριθμ. 114828/794 (27-Αυγ-2020) έγγραφό της η Περιφέρεια Ηπείρου απεφάνθη θετικά σχετικά με το «βάσιμο» του αιτήματος, δίνοντας το πράσινο φως στην Τοπική Κοινωνία να επεξεργαστεί περαιτέρω την αρχική ιδέα και να εκπονήσει την κατάλληλη μελέτη, η οποία και παραδόθηκε ΔΩΡΕΑΝ στους αρμόδιους φορείς της Ελληνικής Πολιτείας (βλ. και ενδεικτική τρισδιάστατη απεικόνιση). Στην παρούσα φάση, η συγκεκριμένη μελέτη έχει υποβληθεί (προς εξεύρεση χρηματοδότησης του έργου) από την Περιφέρεια Ηπείρου προς τη Γενική Γραμματεία Αθλητισμού (ΓΓΑ), σύμφωνα με το Υπ. Αριθμ. 7062/70 (03-Φεβ-2022) σχετικό έγγραφο.

Ως πλέον πρόσφατη εξέλιξη καταγράφεται η γνωστοποίηση (τον Ιανουάριο του 2025) του ισχυρού ενδιαφέροντος της ΓΓΑ για τη χρηματοδότηση σημαντικού μέρους του προϋπολογισμού του Έργου, θέτοντας ως επόμενο ορόσημο την κατάρτιση (με ευθύνη και πρωτοβουλία της Περιφέρειας Ηπείρου), τη σύναψη και την υπογραφή της κατάλληλης Προγραμματικής Σύμβασης με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς. Όλες οι λεπτομέρειες για το προτεινόμενο Έργο έχουν αποτυπωθεί δομημένα σε ένα Υπόμνημα (https://www.nba- dodoni.gr/files/uploads/2025/07/ypomnhma.pdf), το οποίο συντάχτηκε και απεστάλη δι’ επιστολής στις 20-Μαρ-2025, σε όλους τους αρμόδιους φορείς Κεντρικής Διοίκησης και Τοπικής Αυτοδιοίκησης. 

Χωροταξικό καθεστώς 

Στις παραγράφους που ακολουθούν συνοψίζεται η κατάσταση σχετικά με το χωροταξικό καθεστώς το οποίο διέπει την περιοχή του γηπέδου της Τ.Κ. Δωδώνης, το οποίο, κατά παράδοξο και εσφαλμένο τρόπο, ενώ αποτυπώνεται ως αθλητικός χώρος (με την ένδειξη «Γήπεδο») του οικισμού της Τ.Κ. Δωδώνης, δεν περιλαμβάνεται σε αυτόν (προφανώς εκ παραδρομής).

Εν έτει 1992 (ΦΕΚ Δ 563, 09-Ιουν-1992) έγινε η «κατηγοριοποίηση, καθορισμός ορίων και περιορισμών δόμησης στον οικισμό Δωδώνης Κοινότητας Δωδώνης Ν. Ιωαννίνων». Στο «σχεδιάγραμμα οριοθέτησης κλ. περίπου 1:5.000» το οποίο περιλαμβάνεται στο ΦΕΚ (άνευ συντεταγμένων και με πρόχειρο περιγραφικό προσδιορισμό των ορίων: ιδιοκτησία τάδε, ρέμα, δρόμος κλπ.) εμφανίζεται (με διακριτό περίγραμμα και ετικέτα «Γήπεδο») και ο υφιστάμενος αθλητικός χώρος, σε εξαιρετικά μικρή απόσταση εκτός του ορίου οικισμού. Η αντίστοιχων προδιαγραφών και ακρίβειας «κατηγοριοποίηση, καθορισμός ορίων, όρων και περιορισμών δόμησης στον παρακείμενο οικισμό Μαντείου Δωδώνης Ιωαννίνων» πραγματοποιήθηκε το 1997 (ΦΕΚ Δ 1154, 31-Δεκ-1997).

Στο κλασσικό πανεπιστημιακό σύγγραμμα Πολεοδομικός σχεδιασμός – για μια βιώσιμη ανάπτυξη του αστικού χώρου (Β’ Έκδ. 2007) του Ομ. Καθηγητού ΕΜΠ Αθ. Αραβαντινού, στο υπο-κεφάλαιο «8.4. Οι συνήθεις κατηγορίες χρήσεων γης στην πόλη» κατατάσσονται και συγκροτούνται «σε είκοσι κατηγορίες, έχοντας λάβει υπ’ όψη λοιπά συναφή συγγράμματα, ερευνητικά προγράμματα και λοιπές εργασίες και μεταξύ άλλων και μελέτες στην Ελλάδα και το εξωτερικό». Η «11η Κατηγορία: Αθλητικές περιοχές και εγκαταστάσεις» περιλαμβάνει «όλες τις κατηγορίες ιεραρχημένων κοινόχρηστων αθλητικών εγκαταστάσεων για αθλοπαιδιές, στίβο, κολύμβηση κλπ.».

Στις αρχές του έτους 1992 (ΦΕΚ Β 98, 14-Φεβ-1992) νομοθετήθηκε ο «Καθορισμός ζώνης προστασίας Α’ και Καθορισμός χρήσεων γης στον Αρχαιολογικό Χώρο Δωδώνης». Στο ΦΕΚ επισυνάπτονται τοπογραφικό διάγραμμα κλ. 1:5.000 καθώς και τοπογραφικός πίνακας ζευγών συντεταγμένων. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην περιοχή εγγύς του γηπέδου της Τ.Κ. Δωδώνης (αναφερόμενα σημεία Γ, Δ και Ε), ακολουθούνται επακριβώς τα όρια των οικισμών Δωδώνης και Μαντείου, εφαρμόζοντας (εκ του αποτελέσματος) τον εξής απλό κανόνα: Oτιδήποτε βρίσκεται εκτός οικισμών εντάσσεται στη ζώνη προστασίας Α’. Η υποψία για έλλειψη αρχαιολογικών κριτηρίων στη συγκεκριμένη επιλογή είναι προφανώς δικαιολογημένη και η αβλεψία της μη ενσωμάτωσης του γηπέδου στον οικισμό, στον οποίο ουσιαστικά ανήκει, καθιστά αναγκαία την επανεξέταση της παρούσας κατάστασης, με την οπτική γωνία των σύγχρονων πολεοδομικών εργαλείων όπως είναι τα (εν εξελίξει) Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια.

Το έτος 2002 εκδόθηκε ο περίφημος Αρχαιολογικός Νόμος 3028 (ΦΕΚ Α 153, 28-Ιουν-2002), όπου ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το «Τμήμα Τρίτο – Χωρικές Ρυθμίσεις» (κυρίως τα άρθρα 12 & 13), καθώς και η παράγραφος 13 του άρθρου 73 «Μεταβατικές και Ειδικές Διατάξεις». Στο βιβλίο του Δημ. Παπαπετρόπουλου Προστασία της αρχαιολογικής και νεώτερης πολιτιστικής κληρονομιάς – Κατ’ άρθρο Ερμηνεία Ν. 3028/2002 (Β’ Έκδ. 2017), γίνονται τα παρακάτω σχόλια σε σχέση με τα προαναφερθέντα άρθρα: «Η διάταξη είναι σημαντική και θα περιορίσει τις κηρύξεις αρχαιολογικών χώρων εκεί όπου η έρευνα το επιβάλλει, λόγω των εμφανών, ή πιθανολογούμενων εγκειμένων αρχαιοτήτων, ενώ κατά την προ της διατάξεως αυτής ακολουθουμένη πρακτική, οι αρχαιολογικοί χώροι εκηρύσσοντο με κάποια προχειρότητα και πάντως χωρίς διαπιστωμένα επιστημονικά κριτήρια. Τούτο είχε ως αποτέλεσμα να χαρακτηρίζονται, ως αρχαιολογικοί χώροι, μεγάλες εκτάσεις και πολλές φορές, χωρίς ακριβή και αμφισβητήσιμα όρια. Την αδυναμία αυτή της προηγούμενης πρακτικής, καλύπτει η νέα διάταξη, όχι μόνον για τις εφεξής πραγματοποιούμενες κηρύξεις, αλλά επιβάλλει επαναοριοθέτηση και των παλαιών κηρύξεων, για να ληφθούν υπόψη τα νέα κριτήρια, με βάση τα οποία πολλά σφάλματα του παρελθόντος, είναι βέβαιο ότι θα διορθωθούν. Η μεταβατική μάλιστα διάταξη του άρθρου 73 παρ. 13, ρητώς επιβάλλει την εντός τριετίας, από της ενάρξεως ισχύος του νόμου αυτού, οριστική επαναοριοθέτηση των προ αυτού κηρυγμένων αρχαιολογικών χώρων».

Αξιολογώντας και σταθμίζοντας υπεύθυνα όλα τα παραπάνω στοιχεία, καθίσταται πλέον επιτακτική η αξιοποίηση του υπό εκπόνηση Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου του Δήμου Δωδώνης (Αναθέτουσα Αρχή: Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος), ώστε να διευθετηθεί κατάλληλα η δεδομένη χωροταξική εκκρεμότητα στην περιοχή του γηπέδου της Τ.Κ. Δωδώνης.

Ένδεια χώρων Αθλητισμού & Πολιτισμού 

Όπως έχει αναλυθεί εκτενώς, για το προτεινόμενο από την Τοπική Κοινωνία Έργο του Νάϊου Κέντρου Πολιτισμού και Αθλητισμού, έχει παρέλθει ο απαιτούμενος χρόνος ωρίμανσης και επώασης και πλέον πρέπει να ακολουθήσει η εποχή των αποφάσεων. Ο λελογισμένος προϋπολογισμός του (της τάξεως του 1,5 εκ. Ευρώ) επιβάλλει την άμεση ένταξή του στο υπό κατάρτιση Τοπικό Σχέδιο Ανάπτυξης της περιοχής μας (με ευθύνη της Γενικής Γραμματείας Συντονισμού και οδικό χάρτη ολοκλήρωσης εντός του 2026, όπως ανακοινώθηκε μετά τη συνεδρίαση του Κυβερνητικού Συμβουλίου Οικονομικής Πολιτικής στις 03-Δεκ-2025), ώστε να εξασφαλιστεί η δυνατότητα για την πλήρη χρηματοδότησή του. 

Η πρόσφατη ένταξη του Έργου «Κατασκευή Πανηπειρωτικού Κλειστού Γυμναστηρίου – αίθουσα πολλαπλών χρήσεων Ιωαννίνων» στο Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων (με προϋπολογισμό 24 εκ. Ευρώ) είναι θετική είδηση. Αποτελεί όμως αδιαμφισβήτητη δυσμενή πραγματικότητα, η υστέρηση της Π.Ε. Ιωαννίνων από τις υπόλοιπες περιφερειακές ενότητες (αντίστοιχου πληθυσμού και σπουδαιότητας), όσον αφορά στη διαθεσιμότητα και διασπορά κατάλληλων (σε αριθμό και δυναμικότητα) εγκαταστάσεων αθλητισμού & πολιτισμού. 

Το παράδειγμα της μητροπολιτικής περιφέρειας του Ηρακλείου Κρήτης είναι συντριπτικό: λειτουργούν ήδη (ή κατασκευάζονται) δεκαεννέα (19!) Δημόσια Κλειστά Γυμναστήρια Αθλοπαιδιών, συνολικής χωρητικότητας άνω των 13.000 θεατών!

Η συμμετοχική παράδοση της Τοπικής Κοινωνίας 

Τέλος, απευθύνεται και ένα μήνυμα για γόνιμη και δημιουργική συνεργασία προς τους επιτελείς της πολιτιστικής διαχείρισης σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, όπως υποδεικνύεται και από την Budapest Declaration on World Heritage της Unesco (2002), όπου δηλώνεται με τον πλέον κατηγορηματικό τρόπο ότι πρέπει να «επιδιωχθεί η διασφάλιση της ενεργού συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας σε όλα τα επίπεδα για την αναγνώριση, προστασία και διαχείριση των περιουσιακών στοιχείων της Παγκόσμιας Κληρονομιάς».

Όσον αφορά στη Δωδώνη, υπάρχει μάλιστα και ένα αξιοσημείωτο ιστορικό προηγούμενο. Το 1971 εκδόθηκε υπό του Συλλόγου Πνευματικής Κινήσεως «Αρχαία Δωδώνη» (δραστήριο μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του οποίου ήταν τότε και ο αείμνηστος Δωδωναίος Φιλόλογος Σπυρίδων Σίτος) ο πρώτος «Οδηγός Αρχαιολογικού Χώρου Δωδώνης» του Καθηγητή Σωτ. Δάκαρη (στην ελληνική και αγγλική γλώσσα). Από τα «Προτασσόμενα Συλλόγου» του συγκεκριμένου Οδηγού, παρατίθεται το παρακάτω ιδιαίτερα αποκαλυπτικό απόσπασμα: «Με την έκδοσιν του ανά χείρας ιστορικού – αρχαιολογικού Οδηγού της αρχαίας Δωδώνης ο σύλλογός μας εκπληρώνει ένα ιερόν του χρέος προς την γενέθλιον γήν, την πρώτη κοιτίδα του ελληνισμού, και πραγματοποιεί ένα βασικόν του όνειρον. Η πρόθεσίς μας αυτή κατ’ αρχάς εθεωρήθη υπερτέρα των δυνατοτήτων του Συλλόγου, εν τη εργώδει όμως προσπαθεία μας διεπιστώσαμεν ότι από τον ίδιον πόθον εφλέγοντο πολλοί καλοί συμπατριώται μας, οι οποίοι ανέμενον απλώς το σύνθημα της πραγματοποιήσεως της ιδέας αυτής, δια να έλθουν αρωγοί εις το έργον μας. Είναι συγκινητική η προθυμία, την οποίαν έδειξαν οι απλοϊκοί άνθρωποι, οι οποίοι, μόλις αντελήφθησαν την σπουδαιότητα του έργου και τας αγνάς μας προθέσεις, έσπευσαν να μας συνδράμουν ηθικώς και υλικώς εις την προσπάθειάν μας. Τούτο αποδεικνύει τα ευγενή αισθήματα του λαού μας και την ολόψυχον συμμετοχήν του εις την πραγματοποίησιν υψηλών και ευγενών σκοπών».

Αυτή η παράδοση και το αγωνιστικό πνεύμα μας οπλίζουν με την ενέργεια και τη δύναμη, παρά τις αντιξοότητες, να συνεχίσουμε πιο δυναμικά και με μεγαλύτερο πάθος την προσπάθεια για την πραγμάτωση του οράματος αυτού, ώστε να αφήσουμε μια παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές και στην ευλογημένη αυτή περιοχή, η οποία αν δεν κινηθούμε τάχιστα, κινδυνεύει να παραδοθεί άνευ όρων και ανεπιστρεπτί στη «λαίλαπα» της ερημοποίησης και της (πιθανής) μετατροπής της σε ζώνη παραβατικότητας. 

Και τότε οι ευθύνες όλων θα είναι τεράστιες, για την εγκατάλειψη ενός τόπου ο οποίος συνορεύει άμεσα με την πόλη των Ιωαννίνων, διαθέτει το γεωγραφικό προνόμιο να βρίσκεται στη συμβολή δύο μεγάλων σύγχρονων οδικών αξόνων (Εγνατία & Ιόνια Οδός) και φιλοξενεί στους «κόλπους» του ένα κορυφαίο ιστορικό μνημείο.