Ακραία φαινόμενα και επιπτώσεις στο λεκανοπέδιο των Ιωαννίνων…

Στο φύλλο της 01/12/2025 της έγκριτης εφημερίδας σας «Πρωινός Λόγος» δημοσιεύεται  ρεπορτάζ με τίτλο «Στα όρια υπερχείλισης η Παμβώτιδα», το οποίο αναφέρεται στις επιπτώσεις στην ευρύτερη περιοχή του λεκανοπεδίου των ακραίων καιρικών φαινομένων  που έλαβαν χώρα κατά τις  προηγούμενες ημέρες. Το ενδιαφέρον, πέρα από τις διαπιστώσεις, εντοπίζεται -και πολύ σωστά -στις  συνέπειες  από την άνοδο των υδάτων της λίμνης, κυρίαρχου στοιχείου του λεκανοπεδίου, την κατάκλυση των παρόχθιων περιοχών και βέβαια του  παραλίμνιου μετώπου. 

Ως κάτοικος του λεκανοπεδίου, έχοντας βιωματική γνώση αντίστοιχων περιπτώσεων κατά το παρελθόν και με την ιδιότητα του κατά τεκμήριον ειδικού, θα μου επιτρέψετε να καταθέσω κάποιες σκέψεις για το συγκεκριμένο θέμα.

Η συλλεκτήρια υδρολογική λεκάνη ολοκλήρου του λεκανοπεδίου και των παρακείμενων ορεινών όγκων, δηλαδή η επιφάνεια εντός της οποίας τα κατακρημνίσματα ρέουν και συγκεντρώνονται στα χαμηλότερα σημεία του λεκανοπεδίου περιλαμβάνει μια σημαντική έκταση, ήτοι 528 τ. χλμ. Επειδή μάλιστα το λεκανοπέδιο στερείται φυσικής επιφανειακής ροής παροχέτευσης των υδάτων, αποτελεί από υδρογραφική άποψη κλειστό σύστημα. Επομένως  αναμενόμενο είναι στα τμήματα με το μικρότερο υψόμετρο να συγκεντρώνεται η μεγαλύτερη ποσότητα των επιφανειακών υδάτων ολόκληρης της περιοχής. Η λίμνη Παμβώτις επομένως, όπως μέχρι την αποξήρανσή της το 1960 η λίμνη Λαψίστας, καθώς και ορισμένες άλλες μικρότερες λεκάνες, ιδιαίτερα στο νότιο μέρος  (Μπιζάνι, Αβγό), αποτελούσαν-αποτελούν τη βασική συλλεκτήρια δεξαμενή των υδάτων ολοκλήρου του λεκανοπεδίου. Η συλλογή των υδάτων επιτυγχάνεται κυρίως από ένα  σύστημα δικτύων ρυακίων και τεχνητών καναλιών (ρέμα Λαγκάτσας, τάφρος Λαψίστας), το οποίο συγκεντρώνοντας τα πλεονάζοντα επιφανειακά ύδατα, αποστραγγίζει το λεκανοπέδιο. Ιδιαίτερη σημασία για τη διαχείριση των υδάτων έχει η ύπαρξη θυροφράγματος στην περιοχή του Περάματος με το οποίο ρυθμίζεται από το ~1960 η στάθμη της λίμνης Παμβώτιδας (470,20 - 470,30 μ.). Με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται να διατηρείται σταθερή η στάθμη της λίμνης  με το κλείσιμο του θυροφράγματος σε περιόδους ξηρασίας, και να αποφεύγονται (κατά το δυνατόν) πλημμυρικά φαινόμενα με το άνοιγμά του σε περιόδους κατά τις οποίες υπάρχει  μεγάλο ύψος βροχής και αντίστοιχες ποσότητες κατακρημνισμάτων. 

Από τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό ότι ολόκληρο το υδρογραφικό σύστημα του λεκανοπεδίου είναι συνδεδεμένο με τη λίμνη Παμβώτιδα, και έμμεσα μέσω της τάφρου Λαψίστας με την περιοχή Ροδοτοπίου και το ποτάμιο σύστημα Βελτσίστικου-Καλαμά. Γίνεται επίσης φανερό ότι σε περιόδους ακραίων καιρικών φαινομένων, έντονη και διαρκής βροχόπτωση, όπως τις προηγούμενες ημέρες, είναι αναμενόμενη η άνοδος της στάθμης της λίμνης και σε πολλές περιπτώσεις η κατάκλυση τμημάτων του λεκανοπεδίου από τα όμβρια ύδατα. Το φαινόμενο αυτό δεν είναι πρωτόγνωρο, έχει λάβει χώρα πλειστάκις κατά το παρελθόν. Όπως αναφέρεται και στο ρεπορτάζ, το 2010 είχαμε αντίστοιχα φαινόμενα, το ίδιο επίσης και στο απώτερο παρελθόν. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το  έτος 1684 - 85, κατά τον Αραβαντινό, «τοσαύτη πλημμύρα εγένετο ώστε, καταληφθέντων των  χθαμαλοτέρων εδαφών και οικιών των πλησίον της λίμνης, προέβησαν τα ύδατα αυτής μέχρι του εδάφους του Αγίου Αθανασίου της Μητροπόλεως, ήτις κείται εις 18 ποδών ύψος άνω της συνήθους επιφάνειας της λίμνης». 

Επειδή η κλιματική αλλαγή - κρίση και τα συναφή επακόλουθα είναι παρούσα -παρόντα, ας μη ξεχνάμε δε ότι ακραία καιρικά φαινόμενα δεν είναι μόνον οι έντονες βροχοπτώσεις αλλά λόγω της προϊούσας ανόδου της θερμοκρασίας, η ανομβρία και η επακόλουθη  λειψυδρία, δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε το θέμα μονομερώς και μονόπλευρα αλλά συνολικά και πολύπλευρα. Άρα, αναζητούνται και θα πρέπει να υιοθετηθούν και υλοποιηθούν μέτρα με τα οποία θα αποφεύγονται - αντιμετωπίζονται οι επιπτώσεις παντός τύπου των εξάρσεων της κλιματικής αλλαγής (και) στο λεκανοπέδιο.

 Με βάση αυτό το σκεπτικό η  ορθολογική διαχείριση των υδάτων και εν γένει του υδρογραφικού δικτύου στο λεκανοπέδιο θεωρώ ότι αποτελεί επιτακτική ανάγκη προς αποφυγή δυσάρεστων εκπλήξεων (κάτι που προς το παρόν έχει αποφευχθεί, αλλά το πρόσφατο παράδειγμα των Τζουμέρκων συνιστά σημείο αναφοράς…). Ενδεικτικά και παραδειγματικά  αναφέρομαι στη σωστή - συνετή διαχείριση των υδάτων της Παμβώτιδας μέσω του θυροφράγματος, κάτι που αναφέρεται και στο ρεπορτάζ της εφημερίδας. Εάν σε περιπτώσεις όπως η τωρινή διοχετεύονται τα νερά της προς την τάφρο και κατ΄ αυτόν τον τρόπο προστατεύουμε την παραλίμνια περιοχή, εγκυμονείται ο κίνδυνος να κατακλυσθεί, λόγω πληρώσεως και υπερχείλισης, η περιοχή Λαψίστας.

Τα τελευταία χρόνια έχει τεθεί επί τάπητος (και) για οικολογικούς -περιβαλλοντικούς λόγους, το ζήτημα επανασύστασης ενός τμήματος της τέως λίμνης Λαψίστας. Η δημιουργία ενός ταμιευτήρα ύδατος σε μέρος της εν λόγω περιοχής θεωρώ ότι θα έλυνε (ίσως εν μέρει) το ζήτημα σε ακραίες περιπτώσεις (συγκέντρωση εκεί του πλεονάζοντος ύδατος σε περιόδους με μεγάλο ύψος βροχής). Συγχρόνως  η δημιουργία μιας «δεξαμενής» νερού σε μόνιμη, ει δυνατόν, βάση και η αξιοποίησή του σε περιόδους ξηρασίας θα «έλυνε» και το πρόβλημα της  άρδευσης καθώς και την ανατροφοδότηση της Παμβώτιδας. 

Επίσης για την αντιμετώπιση των πλημμυρικών φαινομένων και επειδή όπως αναφέρθηκε το λεκανοπέδιο αποφορτίζεται υπόγεια μέσω καταβοθρών, είναι επιτακτική ανάγκη να καθαριστούν - καθαρίζονται συστηματικά οι υφιστάμενες καταβόθρες ώστε  να λειτουργούν με τη μέγιστη παροχετευτική τους δυνατότητα (είναι χαρακτηριστική η περίπτωση κατάκλυσης της περιοχής στο «Μουσείο Βρέλλη» στα νότια, λόγω απόφραξης των εκεί καταβοθρών, αλλά και της μεγάλης καταβόθρας στο Ροδοτόπι). 

Ασφαλώς και γνωρίζω ότι η υλοποίηση των αναφερθέντων, συγκεκριμένων προτάσεων χρήζουν σοβαρής και εμπεριστατωμένης μελέτης, αλλά ας υπάρχουν και ας τίθενται υπόψη των αρμοδίων και υπευθύνων. Διότι «οι καιροί ου μενετοί» και «κάλλιο προλαμβάνειν παρά θεραπεύειν»… 

Απόστολος Κατσίκης, Ομότ. Καθηγητής Γεωγραφίας - Περιβάλλοντος Παν/μίου Ιωαννίνων