Η δικαιοσύνη και ο ιστός της αράχνης…
Στις μέρες που διανύουμε η ελληνική κοινωνία σπαράσσεται από γεγονότα που μας αφήνουν άφωνους ή σχολιαστές πρωτόγνωρης διάχυσης πληροφοριών πράξεων πονηριάς, ανομίας και εξοργισμένους από την αδικία με το ερώτημα «πού πάμε».
Ωστόσο, κάποτε με αγώνα και υπομονή το αεί φως διασχίζει τη σπηλιά της ψυχής. Απαιτείται αυτομεμψία της «εξουσίας» και κάθαρση ως διέξοδο από την ηθική κρίση που προκαλεί γενική απογοήτευση και μάλιστα στους νέους από την έλλειψη προτύπων και εμπιστοσύνης στην πολιτική της δικαιοσύνης.
Όμως εξαρτησιογόνοι εθισμοί διαπλοκής, βόλεμα, ραγιαδισμός πλάι με ατομικά προβλήματα που διογκώνουν την ανομία και την αδικία. Πέρα όμως από θεωρητικολογίες, ιδεοληψίες και κομματικούς θυρεούς θα ήταν ηθική επένδυση να βρίσκουμε παραδείγματα πολιτικού πολιτισμού μέσα από την ιστορία αφυπνιστικά για τις υπνώττουσες συνειδήσεις από τον ατομικό ωφελισμισμό και το επιφανειακό «πρόσωπο» του ναρκισσισμού.
Αντλούμε από την ιστορία το παράδειγμα του Ανάχαρση που ήταν Σκύθης ηγεμόνας και σοφός του 6ου αιώνα π.Χ., θαυμαστής του ελληνικού πολιτισμού, του ελληνικού πνεύματος, του τρόπου ζωής και επηρεασμένος από την μητέρα του, ελληνικής καταγωγής. Το 589 π.Χ. πήγε στην Αθήνα επί Σόλωνος, σημαντικού νομοθέτη, φιλοσόφου, ποιητή και ενός από τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας του οποίου έγινε φίλος. Όταν ο Ανάχαρσης επέστρεψε στην πατρίδα του (Σκυθία) επιχείρησε να εισαγάγει τον ελληνικό πολιτισμό και να εφαρμόσει τις φιλοσοφικές του ιδέες. Δολοφονήθηκε στο κυνήγι από τον αδερφό του με ένα τόξο, ο οποίος για να δικαιολογηθεί είπε ότι ο Ανάχαρσης ήθελε να εισαγάγει στην πατρίδα του, τη Σκυθία, τα ελληνικά έθιμα. Λέγεται ότι είχε γράψει ένα έργο που σύγκρινε τους νόμους των Σκυθών με τους νόμους των Ελλήνων. Διακρινόταν για την απλότητά του και τις παρατηρήσεις του για τα έθιμα και τη φιλοσοφία των Ελλήνων που τον είχαν εντυπωσιάσει.
Σύμφωνα με τον Πλούταρχο ο Ανάχαρσης «περιγελούσε τις προσπάθειες του Σόλωνα, που πίστευε ότι θα περιορίσει τις αδικίες και την πλεονεξία των πολιτών με νόμους γραπτούς. Γιατί φρονούσε πως οι νόμοι μοιάζουν με τον ιστό της αράχνης. Πιάνουν δηλαδή τους αδύναμους και τους μικρούς, αλλά οι δυνατοί και οι πλούσιοι τους σπάζουν. Σ’ αυτό του απάντησε ο Σόλων πως οι άνθρωποι κρατούν τις συμφωνίες όταν η αθέτησή τους δεν συμφέρει κανέναν. Είπε ακόμα πως ο ίδιος προσαρμόζει τους νόμους του στους πολίτες, ώστε να βλέπουν όλοι πως η δίκαιη πράξη είναι πιο καλή απ’ την παράνομη». Ωστόσο, στην ιστορία αποδείχθηκε ότι ο Ανάχαρσης έκανε καλύτερη πρόβλεψη από την αισιοδοξία του Σόλωνα. Διότι οι γραπτοί νόμοι από μόνοι τους δεν προσφέρουν χωρίς αντίβαρο την εσωτερική παιδεία. Επομένως, η ανομία δεν μπορεί να εξετάζεται μόνον ως αποτέλεσμα της ατομικής βούλησης αλλά και ως καθρέφτης της κοινωνίας που ανασαίνει η ψυχή. Ο Μισέλ Φουκώ σημειώνει: «Πρέπει να εξετάσουμε το έγκλημα όχι μόνο ως παραβίαση του νόμου, αλλά και ως κραυγή της ψυχής, ως αντανάκλαση της κοινωνίας που το γέννησε».
Δυστυχώς και σήμερα συμβαίνει ένας εθελοτυφλισμός και ένας φαρισαϊσμός ή υποκρισία για τη λειτουργία του θεσμού της Δικαιοσύνης που για την κλασική φιλοσοφική παιδεία στηρίζεται στην αρετή της κοινωνικής δικαιοσύνης. Όλοι την επαγγέλλονται, όμως προδίδεται με ευκολία παραβιάζοντας κάθε αίσθημα δικαίου, αλλά και το πολυδιαφημιζόμενο «κράτος δικαίου». Πολλές φορές προσβάλλεται το περί δικαίου αίτημα, ωστόσο ενίοτε περιβάλλεται από επικίνδυνο λαϊκισμό. Επίσης λησμονείται ακόμη και η φιλοσοφία του «άγραφου νόμου της συνείδησης» καθώς και το «φυσικό δίκαιο» που είναι φυτεμένο στο Είναι της ανθρώπινης ύπαρξης.
Έχει ειπωθεί ότι όπου υπάρχει πολυνομία υπάρχει ανομία. Νόμοι ψηφίζονται με αυτοματισμό και πολλαπλασιαστικά και όπως διατυμπανίζεται διαθέτουν και «παραθυράκια». Πρόκειται για «δικαιοσύνη» a la cart. Ο δογματισμός «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα» οδηγεί σε κατάλυση του κράτους δικαίου. Από την άλλη συμβαίνει να αναπτύσσεται δημόσια και στα τηλεπαράθυρα ανάρτηση ανακριτικού υλικού που ενίοτε μετατρέπονται σε δικαστήριο.
Ο ιστός της αράχνης του Ανάχαρση εξακολουθεί να ισχύει και σήμερα για τους επιτήδειους, «δυνατούς» ενός συστήματος τους οποίους δεν τους πιάνει ο νόμος, όμως συνθλίβει τους ανίσχυρους. Τελευταία μεγάλες υποθέσεις για την απόδοση δικαίου ταλανίζουν την ελληνική κοινωνία αλλά και την προσβάλλουν διεθνώς χωρίς να υπάρχει αυτοκριτική και μεταμέλεια. Αναζητείται πλέον ευαισθησία και αφύπνιση της συνείδησης για πάντρεμα της πολιτικής με την αυτογνωσία και απονομή «δίκαιης και όχι κατ’ ευφημισμόν Δικαιοσύνης» που υπηρετεί άδηλες σκοπιμότητες.
Η δικαιοσύνη που διασφαλίζει την ισότητα και την ειρήνη (Πλάτωνας) έχει αποιεροποιηθεί ενώ έχει ιερή καταγωγή. Η Θέμιδα αντιπροσωπεύει τον νόμο και την τάξη, το θείο δίκαιο. Στη μυθολογία είναι εκείνη που θεσμοθετεί. Το δίκαιο που αντιπροσωπεύει είναι ιερό, ισχύει για όλους, θνητούς και αθανάτους, και είναι ανώτερο ακόμη και από τη βούλησή τους. Ο Χριστός καταδικάστηκε εν ονόματι του Νόμου όταν εξέλιπε το νόημα της αυθεντικής ελευθερίας, ενώ η χάρη της Αλήθειας υπερβαίνει το νόμο και σώζει τον άνθρωπο.
Επειγόντως απαιτείται σκεπτικισμός και αυθεντική κριτική απέναντι στον «πολιτικό» βερμπαλισμό και στην τυπολατρία με επανελληνισμό, και ανασάρκωση του άφθαρτου Λόγου στην πολιτική ζωή με την αρετή της δικαιοσύνης, οικουμενικής και διαπολιτισμικής ισχύος. Έτσι με απέκδυση της αδικίας και των ατομικών συμφερόντων που περιπλανώνται σε θώκους και «αυλές» όπου ακόμη και η «τιμή» (επιδότηση) του «ζωικού κεφαλαίου» προσβάλλεται χωρίς «πνευματικό κεφάλαιο». Είναι απαράδεκτο και τρομακτικό να εξαπατάται η νοημοσύνη του ελληνικού λαού απ’ όσα κατευθυνόμενα εκστομίζονται και γράφονται, σαν να απευθύνονται σε ανόητους πιθηκίζοντες «υπήκοους». «Δικαιοσύνη μάθετε οι ενοικούντες επί της γης»...
* Ο Σταμάτης Πορτελάνος είναι τ. Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου - Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας.
