Το μεγαλείο του απόδημου Ηπειρωτικού Ελληνισμού

 Συμπληρώνονται φέτος 30 χρόνια από τότε που μια ομάδα συμπολιτών μας, από αυτούς που είχαν αποφοιτήσει και είχαν διδάξει στη γεραρά Ζωσιμαία Σχολή, πήραμε την απόφασή να ιδρύσουμε το Σύνδεσμο Αποφοίτων της Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων «ΟΙ ΖΩΣΙΜΑΔΕΣ».

Είχαμε γνωρίσει από κοντά την Ιστορία, την προσφορά της Σχολής και των Ιδρυτών της, των Ζωσιμάδων, τον ρόλο που διαδραμάτισαν στην πνευματική ανάπτυξη του τόπου, ιδιαίτερα δε στα χρόνια της τουρκοκρατίας· τότε η Σχολή, σύμφωνα με την επιγραφή που είχε τοποθετήσει στο πάνω μέρος της πρόσοψης του β’ κτιρίου της Ζωσιμαίας ο Γυμνασιάρχης Μιλτιάδης Πανταζής, πρόσφερε στον υπόδουλο Ελληνισμό: «ΖΩΣΙΜΑΔΩΝ ΟΔΕ ΜΟΥΣΑΙΟΣ ΛΑΜΠΤΗΡ ΑΦΑΝΙΖΕΙ ΖΟΦΟΝ ΨΥΧΑΙΣΙ ΕΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ ΤΕΚΕΩΝ».

Προσωπικά, κατά τη διάρκεια της θητείας μου στη Ζωσιμαία Σχολή, φρόντισα και πέτυχα να μελετήσω την Ιστορία της Σχολής, με βάση το αρχείο της το οποίο είχε καταρτίσει, με την επιμέλεια που τον διέκρινε, ο αξιομνημόνευτος Γυμνασιάρχης της, Χρίστος Σούλης, από το έτος 1828 που ιδρύθηκε η Σχολή, μέχρι το έτος 1945 που ο λαμπρός αυτός πνευματικός άνθρωπος, με την πανελλήνια ακτινοβολία του, τέθηκε σε διαθεσιμότητα και τελικά απολύθηκε. Κατά τη δίμηνη δε διάρκεια της αναμονής της παραίτησής μου από τη Σχολή, το έτος 1969, με την άδεια του τότε Λυκειάρχη Μπάη Μιχαήλ, συνέχισα, με βάση τα σωζόμενα στη Σχολή στοιχεία, την κατάρτιση του αρχείου της Σχολής κατά το πρότυπο του Χρίστου Σούλη, από το έτος 1945 μέχρι το έτος 1969. Έτσι, το έτος 1993, δύο χρόνια πριν από την ίδρυση του Συνδέσμου, με βάση το αρχείο της Σχολής και τη μελέτη της υπάρχουσας μέχρι τότε πλούσιας βιβλιογραφίας για τη Ζωσιμαία Σχολή και για τους Ζωσιμάδες, συνέγραψα το βιβλίο «Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων».

Με το Σύνδεσμο που ιδρύσαμε δύο χρόνια αργότερα (1995), θέσαμε και τους στόχους που σκοπεύαμε να εκπληρώσουμε, ώστε ο Σύνδεσμος αυτός να φανεί αντάξιος προς το βαρύ έργο που αναλάμβανε* οι στόχοι αυτοί, όπως αναγράφονται στο Καταστατικό του Συνδέσμου, ήταν:

*Πρώτος στόχος: Με βάση το πλούσιο αρχειακό υλικό, που μας ήταν ήδη κατά το μεγαλύτερο μέρος γνωστό, και με στοιχεία που είχαν σχέση με τη ζωή της Ζωσιμαίας, τα οποία συγκεντρώσαμε από μαθητές και καθηγητές της Ζωσιμαίας, που πρόθυμα ανταποκρίθηκαν στην πρόσκλησή μας, να εκδώσουμε ένα Λεύκωμα το οποίο θα αποτελούσε κορυφαία προσφορά στην ιστορική μνήμη της γεραράς Ζωσιμαίας Σχολής.

*Δεύτερος στόχος: Να μελετήσουμε και να προβάλουμε, με βάση τη ζωή, τη δράση και την προσφορά των Ζωσιμάδων, την παράλληλη δράση και προσφορά και των άλλων Ηπειρωτών Εθνικών Ευεργετών και Δασκάλων του Γένους που αποτελούσαν ένα μοναδικό παγκόσμιο φαινόμενο και προκαλούσε τον θαυμασμό και τον σεβασμό ολόκληρου του τότε γνωστού κόσμου.

*Τρίτος στόχος: Να ευαισθητοποιήσουμε τους πολίτες και την πολιτική ηγεσία της χώρας, ώστε, στα πλαίσια της συνταγματικής τάξης και της νομιμότητας, να γίνεται σεβαστή η βούληση των Εθνικών μας Ευεργετών, διατυπωμένη ξεκάθαρα στις διαθήκες τους. Αφορμή για να επιδιωχθεί η υλοποίηση και αυτού του στόχου υπήρξε η διαπίστωση του Αλέξη Κύρου, ενός από τα πιο φωτισμένα στελέχη του διπλωματικού σώματος του Υπουργείου Εξωτερικών· αυτός, στο περισπούδαστο βιβλίο του «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ», επισημαίνει: «Ουδείς ασφαλώς θα ευρεθή μεταξύ ημών όστις δεν θα ομολογήση ότι ως κράτος απετύχομεν και ημαρτήσαμεν εις τα του Αποδήμου Ελληνισμού». Αυτή δε η αποτυχία και η αμαρτία ήταν γνωστή και σε μας από συγκεκριμένα στοιχεία.

Η υλοποίηση των βασικών στόχων που προβλεπόταν και από το Καταστατικό του Συνδέσμου μας δεν ήταν ασφαλώς εύκολη υπόθεση. Υπήρχε βέβαια η σχετική βιβλιογραφία, όμως αυτή δεν ήταν αρκετή για να πετύχουμε αυτά που επιδιώκαμε. Η δυσκολία οφειλόταν στο γεγονός ότι όλοι σχεδόν οι Ηπειρώτες Εθνικοί Ευεργέτες και οι Δάσκαλοι του Γένους είχαν ζήσει και είχαν δραστηριοποιηθεί σε μέρη μακριά από την πατρίδα μας· έτσι το πλούσιο αρχειακό και μνημειακό υλικό από το οποίο θα γινόταν γνωστή η δράση και η προσφορά τους στις μακρινές Δεύτερες Πατρίδες τους ήταν καθ’ ολοκληρίαν άγνωστο. Υπήρχε δε ο φόβος, χωρίς τη γνώση αυτού του υλικού, να πάθουμε αυτό που συνήθιζε να διατυπώνει επίσημα ο ακούραστος μελετητής της Θεσπρωτίας, Σπύρος Μουσελίμης· αυτός έγραψε όλα τα βιβλία του για την ιστορία της Θεσπρωτίας αφού γύρισε σπιθαμή προς σπιθαμή τη Θεσπρωτική γη, και έστειλε το μήνυμα: «Οι διάφοροι λογογράφοι που αναμασούν απόψεις άλλων και παρουσιάζουν έργα, των οποίων το περιεχόμενο δεν προέρχεται από το απαραίτητο αρχειακό και μνημειακό υλικό που συλλέγεται έπειτα από κοπιαστική επιτόπια έρευνα, μοιάζουν με τους καλατζήδες εκείνους που ενώ καλαίζουν παλιά χαλκώματα με μολύβι, όχι τουλάχιστον με καλάι, τα παρουσιάζουν σαν δικά τους καινούρια δημιουργήματα».

Από τον κίνδυνο αυτό μας προφύλαξε ο λαμπρός επιστήμονας και Γυμνασιάρχης της Ζωσιμαίας Σχολής Χρίστος Σούλης, ο οποίος, αναφερόμενος στους Ζωσιμάδες, έγραψε: «Δεν ευρέθη ακόμη ο ιστορικός ο οποίος να μελετήση την πολυμερή και πολλαχώς εθνωφελή δράσιν των Ζωσιμάδων και να μας δώση, επί τη βάσει εγγράφων και πηγών, αληθή εικόνα της πολυτίμου ταύτης δια την Νεωτέραν Ελλάδα Αδελφότητος». Στα ίδια πλαίσια κινείται και η διαφωτιστική δήλωση του σεμνού και έντιμου εκπαιδευτικού και μελετητή Στέφανου Μπέτη, ο οποίος στο αξιόλογο, με βάση τα στοιχεία που είχε υπόψη του, βιβλίο για τους «Ζωσιμάδες», γράφει:

«Ώσπου να φανή ο ειδικός μελετητής που με βάση περισσότερα και εντελώς άγνωστα ή απρόσιτα σ’ εμάς στοιχεία, θα δώση στις πραγματικές διαστάσεις την τεράστια πατριωτική προσφορά των Ζωσιμάδων, ας θεωρηθή η παρούσα προσπάθεια, με τις ελλείψεις και τις αδυναμίες της, έκφραση πιο πολύ τιμής και θαυμασμού μας προς την αείζωη Αδελφότητα των Εθνικών Ευεργετών Ζωσιμάδων, και ένα κεράκι ταπεινό στη μνήμη τους».

Τις παραπάνω απόψεις επιβεβαιώνει, προλογίζοντας τη μετάφραση του βιβλίου του Ρώσου συγγραφέα Γκρίγκορι Αρς, «Ο Καποδίστριας στη Ρωσία», ο γνωστός διευθυντής στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Βασίλης Παναγιωτόπουλος: «Η πενιχρή Ρώσομάθεια και το εμπόδιο στην επαφή των Ελλήνων ιστορικών στις πρωτογενείς ρωσικές πηγές, στον ρωσικό αρχειακό πλούτο και στη φωτογράφιση ρωσικού αρχειακού πλούτου, δεν μπόρεσαν να αποτελέσουν τον τεκμηριακό θησαυρό για ελληνικές επιστημονικές έρευνες».

Αυτά ακριβώς τα εμπόδια αντιμετωπίσαμε κι εμείς· τα αντιμετωπίσαμε δε με πολύ κόπο, με υπομονή και επιμονή, συγκεντρώνοντας επί τρεις δεκαετίες πολύτιμο αρχειακό και μνημειακό υλικό από αρχεία και βιβλιοθήκες των χωρών στις οποίες έζησαν και έδρασαν οι συμπατριώτες μας Ευεργέτες και Δάσκαλοι του Γένους, με αλλεπάλληλα και μακροχρόνια οδοιπορικά σ’ αυτές τις χώρες.

Όλο το μέχρι τώρα συγγραφικό και εκδοτικό έργο του Συνδέσμου μας στηρίζεται σ’ αυτόν τον «τεκμηριακό θησαυρό του αρχειακού και μνημειακού υλικού», που μόνο άνθρωποι άσχετοι με τη δράση και την προσφορά του Απόδημου Ηπειρωτικού Ελληνισμού μπορούν να αμφισβητήσουν.

Παραθέτουμε στη συνέχεια τρεις εικόνες από το πρώτο ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ του Συνδέσμου μας στην Οδησσό, στο Κίεβο και στη Νίζνα, το έτος 2000. Στο Οδοιπορικό αυτό έλαβαν μέρος τα ακόλουθα μέλη του Δ.Σ. και φίλοι του Συνδέσμου: ο Θωμάς Μπαϊρακτάρης, ο Γιώργος Παπακώστας, ο Φρίξος Πούρλης, ο Σπύρος Εργολάβος, η Ελένη Κουρμαντζή και ο Παύλος Βρέλλης. Η πρώτη εικόνα είναι από την επίσκεψη στο Μουσείο της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό, η δεύτερη από το δείπνο που παρέθεσε στα μέλη της αποστολής ο Έλληνας πρέσβης στο Κίεβο, εκτιμώντας αυτήν την ανιδιοτελή προσφορά τους, και η τρίτη από την επιμνημόσυνη δέηση στους τάφους του Νικόλαου και Αναστάσιου Ζωσιμά, που βρίσκονται στο Ελληνικό Ορθόδοξο Νεκροταφείο της Νίζνας. Ακολούθησαν, επί τριάντα χρόνια, αλλεπάλληλα Οδοιπορικά της ερευνητικής ομάδας του Συνδέσμου μας, και Ομαδικές Εξορμήσεις συμπατριωτών μας σε όλα τα μέρη στα οποία έζησαν και έδρασαν οι συμπατριώτες μας Ευεργέτες και Δάσκαλοι του Γένους. Για όλα αυτά κάνουμε λόγο στην εισαγωγή του Αναμνηστικού Τόμου που συνέγραψε ο Σύνδεσμός μας με τίτλο «Οδοιπορικό στη ζωή και στο έργο των Ζωσιμάδων», που ήδη έχει πάρει τον δρόμο για την έκδοσή του.

Είναι αυτός ο Αναμνηστικός Τόμος ένα καθυστερημένο, αλλά επιβαλλόμενο μνημόσυνο προς τους «Μαικήνες» αυτούς της νεότερης Ελλάδας, με την ανεκτίμητη προσφορά τους σε ευαίσθητους εθνικούς τομείς: συνέβαλαν αποφασιστικά στην πνευματική αναγέννηση του υπόδουλου Γένους, που έφερε το Μεγάλο Αγώνα και τη Λευτεριά· στη συνέχεια δε υπήρξαν πρωτοπόροι, μαζί με τα άλλα εκλεκτά τέκνα του Απόδημου Ηπειρωτικού Ελληνισμού, στην κοινωνική, οικονομική και πνευματική ανασυγκρότηση του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους, που, ύστερα από αιώνες πικρής σκλαβιάς, έβγαινε από τα ερείπιά του.