Βεντέτα ή «Σασμός»

Ο Αισχύλος είχε πει: «Ό,τι κάνεις, βρίσκεις. Αυτός είναι νόμος». Δηλαδή η συμπεριφορά και οι πράξεις μας απέναντι στους συνανθρώπους μας γίνονται μπούμερανγκ. Όμως υπάρχει και άλλη αντιμετώπιση που υπερβαίνει την εχθρική ανταπόδοση. Ο Πλούταρχος στα Ηθικά, Περί Παίδων Αγωγής αναφέρει ότι όταν κάποτε ένας νεαρός με θρασύτητα κλώτσησε τον Σωκράτη, οι παρευρισκόμενοι ήθελαν ως ανταπόδοση να τον πιάσουν και να τον δείρουν. Όμως ο Σωκράτης τους είπε: «επειδή με κλώτσησε ένα γαϊδούρι θέλετε να του ανταποδώσω την κλωτσιά;» Η πνευματική απάντηση της ανταπόδοσης στο κακό με κακό είναι η συμπόνοια, η συμφιλίωση (Σασμός), η συγχώρηση, η αγάπη, αλλιώς ο άνθρωπος μοιάζει με ά-λογο ον. «Σασμός», η λέξη προέρχεται από το ρήμα «σάζω» ή «σάσσω» που σημαίνει διορθώνω, τακτοποιώ, συμφιλιώνω. Αρχαιοελληνικά «σάζω» σημαίνει αρμόζω απ’ όπου απορρέουν και οι λέξεις «αρμός», «αρμονία», «αρμογή». Ο Σασμός είναι κρητικό έθιμο, παραδοσιακή διαδικασία με την οποία κλείνει ένας κύκλος αίματος, ακόμη και για μικροαφορμές, που οφείλεται σε βεντέτα (ιταλική λέξη vendetta=εκδικούμαι). Πού είναι όμως οι πνευματικοί ταγοί για να γίνουν οι «μεσίτες» και να αναλάβουν τη συμφιλίωση των αντιμαχομένων οικογενειών; Πού είναι η ειλικρινής συγχώρηση εδώ και 55 χρόνια στα Βορίζια;

Τη νύχτα της Μεγάλης Πέμπτης θυμόμαστε το γεγονός, όταν ο απόστολος Πέτρος τράβηξε το μαχαίρι του και έκοψε το αφτί ενός στρατιώτη που επιχείρησε να συλλάβει τον δάσκαλό του, ο Ιησούς είπε την περιβόητη φράση: «Βάλε τη μάχαιρα στη θέση της. Μάχαιρα έδωκες μάχαιρα θα λάβεις. Πάντες οι λαβόντες μάχαιρα με μάχαιρα θα χαθούν». Εννοώντας ότι, όποιος χρησιμοποιεί το μαχαίρι, από μαχαίρι θα πάει. Πιο απλά, ό,τι δίνεις, αυτό παίρνεις πίσω με ανθρωποπαθή κριτήρια. Μια δικαιολογία για την ύπαρξη βεντέτας είναι η αναζήτηση και διάσωση της «ισορροπίας τιμής» μιας οικογένειας της οποίας προσβάλλεται διαφοροτρόπως η τιμή. Ωστόσο εφόσον κυριαρχεί απαιδευσία δεν ελέγχεται η ασυγκράτητη οργή για μια ανθρώπινη διαφωνία ή αδυναμία. Έτσι η εκδίκηση αφαιρεί τη δυνατότητα συμβιβασμού, συμφωνίας ή συμφιλίωσης. Ευθύνεται η απώλεια ελέγχου του εγώ και η ανισορροπία λογικής και αισθημάτων που συμβαίνει από τον θάνατο αξιών νου και καρδιάς. 

Το μένος για ανταποδοτική βία εξελίσσεται σε χρόνια διαμάχη μεταξύ κοινωνικών ομάδων ανθρώπων, ιδιαίτερα οικογενειών ή φυλών που μεταφέρεται στα αθώα παιδιά τους. Οι βεντέτες στην Κρήτη ξεκινούσαν εξαιτίας ζωοκλοπών, καταπατήσεων κτηματικών διαφορών και άλλων προσβολών τιμής. Είναι παράλογο η αναζήτηση της τιμής να γίνεται με το θυμικό εκδίκησης, με φονικό. Αυτοί που επικαλούνται την αυτοδικία χρησιμοποιούν τον ιουδαϊκό νόμο με τη φράση: «οφθαλμόν αντί οφθαλμού». Όμως η αναγέννηση προέρχεται από μετα-νόηση.

Όμως η Παλαιά Διαθήκη λέει ότι όλοι πρέπει να είναι ίσοι απέναντι στο νόμο και ότι ο δικαστής δεν πρέπει να προσωποληπτεί και αυτός αποδίδει το δίκαιο. Δηλαδή ο νόμος αυτός δεν εφαρμόζεται από τον ίδιο τον παθόντα αλλά από το δικαστή, ο οποίος προφανώς αποδίδει ευσυνείδητα την δικαιοσύνη. Τότε με το Μωσαϊκό Νόμο υπήρχε ανάγκη προστασίας της ζωής, έστω και με δημιουργία φόβου ως παιδαγωγικό μέσο. Όμως οι εκπρόσωποι του επίσημου Ιουδαϊσμού είχαν μετατρέψει το αληθινό νόημα του Νόμου της Παλαιάς Διαθήκης σε πράξη εκδίκησης. Απέναντι σε αυτή τη διαστροφή ο Ιησούς λύνει την παρεξήγηση με τα λόγια του: «Ακούσατε ότι έχει ειπωθεί το οφθαλμόν αντί οφθαλμού... Εγώ όμως σας λέω ότι όποιος σε ραπίσει στο δεξιό μέρος του σαγονιού να στρέψεις και το άλλο. Ακόμη ακούσατε ότι έχει ειπωθεί να αγαπήσεις τον πλησίον σου και να μισήσεις τον εχθρό σου... Εγώ σας λέω να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να ευλογείτε αυτούς που σας καταριόνται, ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν...». (Ματθ. 5,38-44). Αυτό σημαίνει εξάρθρωση της κακότητας. 

Επομένως, η αυτοδικία και η εκδίκηση είναι μια αφύσικη κατάσταση, ενώ η απόδοση δικαιοσύνης εκφράζει μια φυσική ανθρώπινη ζωή. Όμως θεοειδής είναι η συγχώρεση που συνιστά μια υπέρ-λογη, υπέρ φύσιν κατάσταση. Αυτή η επανάσταση εναντίον της εγωκεντρικής εκδίκησης και έχθρας ανάμεσα σε συνανθρώπους, δηλώνεται με τα λόγια του Ιησού: «Εάν αγαπήσετε μόνο εκείνους που σας αγαπούν ποια ανταμοιβή έχετε να περιμένετε από τον Θεό; Μήπως και οι τελώνες δεν κάνουν το ίδιο;. Εγώ σας λέω να αγαπάτε τους εχθρούς σας για να γίνετε γνήσια παιδιά του Θεού ο οποίος ανατέλλει τον Ήλιο σε αγαθούς αλλά και πονηρούς, και βρέχει και στους δίκαιους και στους άδικους». (Ματθ. 5,44-45,46). 

Χριστούγεννα γιορτάζονται επειδή έχουν «σήμαντρα» εσωτερικής φωταμψίας, αναδημιουργίας την αγάπη, τη συγχώρηση, την ανοχή που φέγγουν ειρήνη. Το μήνυμά τους μας καλεί να σβήνουμε πολύ σύντομα την οργή που προκαλεί η αποπνευματικοποίηση της κοινωνίας από την έλλειψη εσωτερικού άροτρου που καλλιεργεί την ψυχή. Ο Ρίτσαρντ Ρόρτυ γράφει για τη «γενναιόδωρη οργή» του Όργουελ. Συναφής είναι η προτροπή του Αποστόλου Παύλου: «Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε». (Εφ. 4, 26) Η συνέχεια αυτής της φράσης του είναι αποκαλυπτική: «ο ήλιος μη  επιδυέτω επί τω παροργισμώ υμών». Δηλαδή να σπεύσετε σε συνδιαλλαγή πριν σας προφθάσει η δύση του ήλιου. 

Ο καλός θυμός που δεν βλάπτει είναι μια οργή χωρίς κακία. Να οργιζόμαστε εναντίον των παθών και να μην τρέχουμε μπροστά από έναν κακό λογισμό που ξεγελάει την ψυχή μας. 

Μόνον όταν καούν τα πάθη που είναι οι σκιές σε ανθρώπους που μισούνται, τότε μπορεί ν’ αστράψει το αληθινό φως της ελευθερίας, της αγάπης και της ειρήνης στις καρδιές τους. 

Το «οδόντα αντί οδόντος», βία στη βία, φέρνει κόλαση, η συγχώρηση δωρίζει φως...

Ο Σταμάτης Πορτελάνος είναι τ. Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου - Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας